Bank sektorunda silinmələr artır: risk, yoxsa təmizlənmə prosesi?
2025-ci il ərzində bank sektoru üzrə 223 mln. manat məbləğində kredit silinməsi qeydə alınıb. İlk baxışdan bu rəqəm risklərin artması kimi görünə bilər. Lakin daha dərindən təhlil göstərir ki, bu proses həm də bank sektorunun portfelini “təmizləməsi” və risklərin idarə olunması baxımından planlı addım ola bilər.
Silinmələrin strukturuna nəzər saldıqda onların əsas hissəsinin istehlak kreditlərinin payına düşdüyü görünür. Belə ki, silinmələrin 60.9%-i (135.8 mln. manat) istehlak portfeli üzrə, 37.8%-i (84.2 mln. manat) isə biznes kreditləri üzrə baş verib. Bu isə fərdi borcalan seqmentində risklərin daha yüksək olduğunu bir daha təsdiqləyir.
Kredit silinməsi nədir və nə zaman baş verir?
Kredit silinməsi bankın balansında problemli kreditlərin çıxarılması deməkdir. Bu, borcun bağışlanması anlamına gəlmir. Sadəcə, bank həmin krediti artıq aktiv kimi tanımır və onu zərər kimi qeyd edir.
Silinmə adətən aşağıdakı hallarda baş verir:
kredit uzun müddət (adətən 180–360 gün) gecikmədə qalırsa
borcalanın ödəmə qabiliyyəti tam itibsə
məhkəmə və icra prosesi nəticəsiz qalıbsa
girov təminatı borcu tam örtmürsə
Bu baxımdan silinmə bank üçün “zərərin rəsmiləşdirilməsi”, eyni zamanda balansın sağlamlaşdırılması prosesidir.
Biznes kreditləri: aşağı risk, amma artım siqnalları var
Məlumatlara görə, biznes kreditlərinin cəmi 2.7%-i qeyri-işlək statusundadır. Bu, kifayət qədər aşağı göstərici hesab olunur və real sektorun ümumilikdə sabit olduğunu göstərir.
Bununla belə, bəzi risk siqnalları da müşahidə olunur. Belə ki, ötən ilin sonu ilə müqayisədə biznes portfeli üzrə qeyri-işlək kreditlərin həcmi 14.4% artaraq 429 mln. manata çatıb. QİK əmsalı da 0.2 faiz bəndi artaraq 2.7% olub.
Artım əsasən ticarət sektorunda qeydə alınıb. Bu isə həmin sahədə likvidlik və dövriyyə problemlərinin yarana biləcəyini göstərir. Bununla yanaşı, təhlillər göstərir ki, artım daha çox fərdi müştərilər hesabına formalaşır və sistem xarakter daşımır. Yəni, hələlik bu, genişmiqyaslı risk kimi qiymətləndirilmir.
İstehlak kreditləri: əsas risk mənbəyi
Bank sektorunda əsas risk zonası yenə də istehlak kreditləri olaraq qalır. 2025-ci ildə bu seqment üzrə qeyri-işlək kreditlərin həcmi 23.7% artaraq 305 mln. manata yüksəlib. QİK əmsalı isə 3.3%-ə çatıb.
Bu artım bir neçə amillə izah oluna bilər. Bunlar, əhalinin gəlir səviyyəsinin kredit artım tempindən geri qalması, yüksək istehlak kreditləşməsi, bəzi hallarda borclanmanın düzgün qiymətləndirilməməsidir.
Nəticədə, fərdi borcalanların maliyyə dayanıqlığı biznes subyektləri ilə müqayisədə daha həssas olur.
Banklar riskləri necə idarə edir?
Müsbət məqam ondan ibarətdir ki, bank sektoru mümkün riskləri qarşılamaq üçün kifayət qədər ehtiyat formalaşdırıb. Hazırda kreditlər üzrə yaradılmış məqsədli ehtiyatların ümumi həcmi 1.75 mlrd. manat təşkil edir. Bu isə qeyri-işlək kredit portfelindən 2.3 dəfə çoxdur.
Xüsusilə istehlak kreditləri üzrə ehtiyatların həcmi 1.27 mlrd. manatdır ki, bu da həmin seqmentdə problemli kreditlərdən təxminən 4 dəfə artıqdır.
Bu göstəricilər onu deməyə əsas verir ki, banklar potensial zərərləri öncədən nəzərə alır, risklər balans daxilində absorbsiya edilə bilir, sektorun maliyyə dayanıqlığı qorunur.
Silinmələr təhlükədirmi?
Silinmələrin artması hər zaman mənfi siqnal kimi qəbul edilməməlidir. Əksinə, bu, bir çox hallarda bankların daha konservativ və şəffaf siyasət yürütməsinin göstəricisidir.
Əgər ehtiyatlar yüksəkdirsə, QİK səviyyəsi idarəolunan həddədirsə, artım sistem xarakter daşımırsa bu halda silinmələr sektor üçün risk yox, sağlamlaşdırıcı mexanizm kimi çıxış edir.
Ümumilikdə, 2025-ci ilin göstəriciləri bank sektorunun dayanıqlılığını qoruduğunu göstərir. Biznes kreditləri üzrə risklər aşağı səviyyədə qalır, istehlak kreditlərində isə artım müşahidə olunsa da, bu risklər yüksək ehtiyatlarla balanslaşdırılır.
Bununla belə, gələcək dövr üçün əsas diqqət məhz fərdi kreditləşmə bazarına yönəlməlidir. Çünki sektorun əsas risk mənbəyi də, eyni zamanda ən həssas nöqtəsi də məhz bu seqmentdir.
