Bazar "ehtiyatlanır" – manatın dövretmə sürəti minimuma enir

2022–2026-cı illər üzrə pul bazasında baş verən dəyişikliklər Azərbaycan iqtisadiyyatında maraqlı bir tendensiyanı ortaya qoyur: iqtisadiyyatda manat kütləsi artır, lakin həmin vəsaitlərin dövriyyə sürəti zəifləyir. Bu isə həm biznes aktivliyi, həm bank sektorundakı davranışlar, həm də istehlak və investisiya meylləri baxımından diqqət çəkən siqnallar verir.

2022-ci ildə geniş pul kütləsi 29.5 milyard manat olduğu halda manatın dövretmə sürəti 4.53 təşkil edib. 2023-cü ildə pul kütləsi 35.3 milyard manata yüksəlsə də, dövretmə sürəti kəskin şəkildə 3.48-ə enib. 2024-cü ildə isə pul kütləsi artaraq 36.6 milyard manata çatsa da, sürət demək olar sabit qalaraq 3.45 olub.

Ən diqqətçəkən məqam isə 2025 və 2026-cı illərdə müşahidə olunur. 2025-ci ilin sonunda geniş pul kütləsi rekord həddə — 40.3 milyard manata yüksəlib. Buna paralel olaraq manatın dövretmə sürəti 3.20-yə qədər geriləyib. 2026-cı ilin ilk rübündə isə bu göstərici daha da aşağı düşərək fevralda 2.83 olub. Mart ayında müəyyən canlanma ilə 2.97-yə yüksəlsə də, ümumi trend aşağı istiqamətdə qalır.

Bu dinamika bir neçə mühüm iqtisadi nəticəyə işarə edir.

Birincisi, iqtisadiyyatda likvidlik artır. Yəni dövriyyədə daha çox manat var. Bu, əsasən bank sektorunda əmanətlərin böyüməsi, dövlət xərclərinin genişlənməsi və maliyyə sistemində manatlaşmanın güclənməsi ilə əlaqələndirilə bilər. Son illərdə depozitlərin manat hissəsinin artması da bunu təsdiqləyən əsas amillərdəndir.

Lakin ikinci və daha vacib məsələ ondan ibarətdir ki, pulun iqtisadiyyatda hərəkət sürəti zəifləyir. Başqa sözlə, iqtisadi subyektlər pullarını əvvəlki illərlə müqayisədə daha az xərcləyir, daha çox saxlayır və ya ehtiyatda tutur. Bu, biznes investisiyalarının ehtiyatlı davranması, istehlak bazarında templi genişlənmənin zəifləməsi ilə izah oluna bilər.

Diqqət çəkən məqam odur ki, manatın dövretmə sürətində müşahidə olunan azalma Azərbaycan Mərkəzi Bankının iqtisadi artımla bağlı proqnozlarını aşağı saldığı dövrə təsadüf edir. AMB sədri Taleh Kazımov may ayında keçirdiyi mətbuat konfransında 2026-cı il üzrə ÜDM artımı proqnozunun 2.4%-dən 1.1%-ə endirildiyini açıqlamışdı.

"2026-cı il üzrə ÜDM artımı proqnozu 2.4%-dən 1.1%-ə endirildi, qeyri-neft sektoru üzrə artım proqnozu 4%-dən 3.2%-ə salındı". 

Bu açıqlama pul kütləsi və manatın dövretmə sürəti statistikası ilə də maraqlı şəkildə üst-üstə düşür. Çünki:

• iqtisadiyyatda manat kütləsi artır;
• amma dövretmə sürəti azalır;
• nəticədə iqtisadi aktivlik və tələb əvvəlki dinamikanı saxlamır.

Yəni AMB-nin iqtisadi artım proqnozlarını aşağı salması, faktiki olaraq iqtisadiyyatda “pul var, amma hərəkət zəifləyir” mənzərəsini təsdiqləyən siqnal kimi görünür.

Əslində pulun dövretmə sürətinin azalması iqtisadiyyatda müəyyən “gözləmə davranışı”nın formalaşdığını göstərir. Şirkətlər və əhali vəsaiti daha konservativ idarə etməyə üstünlük verir. Qlobal iqtisadi qeyri-müəyyənliklər, neft qiymətləri ilə bağlı risklər, regiondakı geosiyasi proseslər və idxal bazarlarında dəyişikliklər bu tendensiyanı gücləndirən amillər sırasındadır.

Digər tərəfdən, dövretmə sürətinin azalması inflyasiya təzyiqlərinin müəyyən qədər yumşalmasına da təsir edir. Çünki iqtisadiyyatda pul çoxalsa belə, həmin vəsait sürətlə bazara daxil olmursa, qiymətlər üzərində təzyiq daha məhdud olur. Mərkəzi Bankın son dövrlərdə inflyasiya ilə bağlı daha rahat proqnozlar verməsinin səbəblərindən biri də məhz bu ola bilər.

2026-cı ilin mart ayında dövretmə sürətinin 2.97-yə qalxması isə müəyyən aktivləşmə siqnalı kimi qiymətləndirilə bilər. Bu, həm dövlət xərclərinin artması, həm də biznes kreditləşməsində canlanma ilə bağlı ola bilər. Amma ümumi mənzərə göstərir ki, iqtisadiyyatda pul bolluğu olsa da, həmin vəsaitlərin real iqtisadi aktivliyə çevrilmə tempi hələ də zəifdir.

Mövcud tendensiya onu deməyə əsas verir ki, qarşıdakı dövrdə əsas məsələ artıq iqtisadiyyata əlavə manat daxil etmək deyil, mövcud likvidliyin investisiya, istehsal və istehlak kanalları vasitəsilə daha effektiv dövriyyəsini təmin etmək olacaq. Bu baxımdan biznes mühitinin genişlənməsi, özəl investisiyaların təşviqi və kredit resurslarının real sektora yönləndirilməsi əsas prioritetlərdən biri kimi ön plana çıxır.