Banklar niyə istehlak kreditlərinə maraqlıdır: borclar artdıqca risklər də böyüyür - TƏHLİL

Azərbaycan bank sektorunda əsas tendensiyalardan biri kredit portfelinin getdikcə daha çox ev təsərrüfatlarına yönəlməsidir. Son statistik göstəricilər də təsdiqləyir ki, bu tendensiya bankların mənfəətini artırsa da, əhalinin borc yükünün sürətlə artmasına və real sektorun maliyyələşdirilməsinin arxa planda qalmasına səbəb olur.

Mərkəzi Bankın açıqladığı məlumatlara görə, 2026-cı ilin may ayının sonuna ev təsərrüfatlarına verilən kreditlərin həcmi 18 milyard 869 milyon manata çatıb. Bunun əksinə, sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olanlara verilən kreditlər cəmi 4 milyard 509 milyon manat təşkil edib. Başqa sözlə, bankların əhaliyə verdiyi kreditlər biznes kreditlərini təxminən 4,2 dəfə üstələyir.

Banklar üçün istehlak krediti niyə daha sərfəlidir?

Ekspertlərin fikrincə, bunun əsas səbəbi bankların gəlirlilik strategiyası ilə bağlıdır.

İstehlak kreditləri üzrə faiz dərəcələri biznes kreditlərindən daha yüksəkdir. Bu isə eyni həcmdə vəsaitdən bankların daha çox faiz gəliri əldə etməsinə imkan yaradır. Bundan başqa, pərakəndə kredit portfelində risk minlərlə borcalan arasında bölündüyündən, bir neçə kredit üzrə gecikmələr bankın ümumi maliyyə vəziyyətinə ciddi təsir göstərmir.

Digər mühüm amil kreditlərin verilməsinin sadələşməsidir. Son illərdə rəqəmsal skorinq sistemlərinin inkişafı nəticəsində banklar istehlak kreditlərini bir neçə dəqiqə ərzində rəsmiləşdirə bilir. Bu isə həm əməliyyat xərclərini azaldır, həm də kredit portfelinin daha sürətli böyüməsinə şərait yaradır.

Biznes kreditləri isə daha geniş maliyyə təhlili, girov təminatı, biznes planın qiymətləndirilməsi və uzunmüddətli monitorinq tələb etdiyindən banklar üçün daha mürəkkəb və nisbətən az gəlirli istiqamət hesab olunur.

Borclanma artır, risklər də böyüyür

Ev təsərrüfatlarına verilən kreditlərin sürətlə artması əhalinin borc yükünün də yüksəlməsi deməkdir.

Əgər kredit artımı əhalinin gəlirlərinin artım tempini üstələyirsə, ailələrin aylıq gəlirlərinin daha böyük hissəsi kredit ödənişlərinə yönəlir. Bu isə istehlak imkanlarını məhdudlaşdırmaqla yanaşı, gələcəkdə problemli kreditlərin artması riskini də yüksəldir.

Xüsusilə istehlak kreditlərinin iqtisadiyyata təsiri istehsal yönümlü investisiyalardan fərqlənir. Bu vəsaitlər əsasən alış-verişə və cari istehlaka yönəldiyi üçün yeni istehsal güclərinin yaradılmasına və məhsuldarlığın artmasına birbaşa töhfə vermir.

Real sektor ikinci plana keçir

Statistik göstəricilər göstərir ki, bank sektorunda kredit siyasətinin ağırlıq mərkəzi getdikcə istehlak kreditlərinə keçir. Halbuki uzunmüddətli iqtisadi inkişaf üçün əsas maliyyə resurslarının istehsal, sənaye, kənd təsərrüfatı və ixrac yönümlü biznes layihələrinə yönəlməsi daha vacib hesab olunur.

Biznes kreditlərinin ümumi portfeldə payının aşağı qalması yeni investisiyaların maliyyələşdirilməsi imkanlarını məhdudlaşdırır. Bu isə iqtisadiyyatın istehlak hesabına böyüməsi riskini artırır və bank sektorunun real iqtisadiyyata töhfəsini zəiflədir.

Beləliklə, Hazırkı statistika göstərir ki, Azərbaycan bankları üçün əsas prioritet artıq biznesin maliyyələşdirilməsi deyil, ev təsərrüfatlarının kreditləşdirilməsidir. Bu strategiya bankların qısamüddətli gəlirlərini artırsa da, uzunmüddətli perspektivdə əhalinin borclanmasının dərinləşməsi, problemli kreditlərin artması və real sektorun maliyyələşdirilməsinin zəifləməsi kimi riskləri də özü ilə gətirir.

Bank sektorunun dayanıqlı inkişafı baxımından ekspertlər hesab edirlər ki, kredit portfelində istehlak və biznes kreditləri arasında daha balanslı bölgünün formalaşdırılması həm maliyyə sabitliyi, həm də iqtisadi artım üçün daha əlverişli olardı.