Banklardan kənarda kredit bazarı: BOKT-lar böyüyür, kredit ittifaqları kiçilir

Azərbaycanda kredit bazarının banklardan kənar hissəsində maraqlı mənzərə yaranıb. BOKT-lar sürətlə böyüdüyü halda, kredit ittifaqlarının aktivləri və kredit portfeli kiçilir.

Azərbaycanın maliyyə bazarında kredit yalnız bankların işi deyil. Bank olmayan kredit təşkilatları – BOKT-lar və kredit ittifaqları da həm əhali, həm də biznes üçün maliyyə mənbəyidir. Lakin 2026-cı ilin ilk yarısının nəticələri bu iki seqment arasında ciddi fərq olduğunu göstərir. BOKT sektoru sürətlə böyüyür, kredit ittifaqları isə əksinə, kiçilir.

BOKT-ların aktivləri 1,5 milyard manatı keçib

Mərkəzi Bankın məlumatlarına görə, 2026-cı il iyulun 1-nə Azərbaycanda fəaliyyət göstərən BOKT-ların cəmi aktivləri 1,528 milyard manat olub. Bu, illik müqayisədə 58,6% artım deməkdir.

Sektorun əsas aktivini kreditlər təşkil edir. BOKT-ların müştərilərə verdiyi xalis kreditlərin həcmi 1,137 milyard manata çatıb və bir il ərzində 69,2% artıb. Bu artımın miqyasını bank sektoru ilə müqayisədə daha yaxşı görmək mümkündür. Mərkəzi Bankın məlumatına görə, 2026-cı il avqustun 1-nə bank sektorunun kredit portfeli 32,1 milyard manat olub. Yəni BOKT-lar hələ banklarla müqayisədə kiçik oyunçulardır, amma onların kredit bazarında çəkisi artır.

BOKT-ların 2026-cı ilin ilk yarısında əsas göstəriciləri

Sektorun maliyyə nəticələri də diqqət çəkir. BOKT-lar 2026-cı ilin ilk yarısını 121,2 milyon manat xalis mənfəətlə başa vurub. Halbuki 2025-ci ilin eyni dövründə sektorun nəticəsi 13,2 milyon manat zərər olmuşdu.

Başqa sözlə, bir il ərzində sektorun maliyyə nəticəsində 134,4 milyon manatlıq dönüş baş verib.

BOKT-lar hansı kreditləri verir?

2025-ci ilin sonunda BOKT-ların kredit portfeli təxminən 1,05 milyard manat olub.

Burada diqqətçəkən məqam istehlak kreditlərinin üstünlüyüdür: onların həcmi 729 milyon manat, ümumi portfeldə payı isə təxminən 70% olub.

Biznes kreditləri 265,6 milyon manat, ipoteka kreditləri isə 50,5 milyon manat təşkil edib.

Bu struktur BOKT-ların banklardan fərqli olaraq daha çox müəyyən seqmentlərə – xüsusilə istehlakçıya, mikro və kiçik sahibkarlara – fokuslana bildiyini göstərir.

BOKT bankdan nə ilə fərqlənir?

Burada mühüm bir məqam var: BOKT bankın kiçik forması deyil. Hüquqi və biznes modeli baxımından bunlar fərqli maliyyə institutlarıdır. Mərkəzi Bankın izahına görə, BOKT xüsusi lisenziya əsasında kredit verən və qanunla nəzərdə tutulmuş digər fəaliyyətləri həyata keçirən ixtisaslaşmış kredit təşkilatıdır.

Əsas fərq isə maliyyə resursunun mənbəyindədir. Banklar fiziki və hüquqi şəxslərdən depozit və digər qaytarılan vəsaitləri cəlb edə, daha sonra bu vəsaitlər hesabına kredit verə bilirlər. Bank lisenziyası həmçinin köçürmə və hesablaşma-kassa əməliyyatlarını həyata keçirmək hüququ verir.

BOKT-ların isə əsas qaydada əmanət/depozit cəlb etməsi qadağandır. Onların maliyyələşmə mənbələrinə nizamnamə kapitalı, əldə edilmiş gəlirlər, cəlb edilmiş kreditlər, qrantlar və qanunla qadağan edilməyən digər vəsaitlər daxildir.

Bank və BOKT – əsas fərqlər

Bəs BOKT-un idarəetmə baxımından üstünlüyü nədir?

Burada “BOKT bankdan daha yaxşı idarə olunur” demək düzgün olmaz. Amma idarəetmə baxımından daha yığcam və fokuslanmış model qurmaq imkanına malikdir.

Bankın fəaliyyət dairəsi daha geniş olduğundan onun idarəetmə, risk, kapital, likvidlik, komplayens və digər nəzarət mexanizmləri də daha genişdir. BOKT isə əsas fəaliyyətini kreditləşmə ətrafında qura bilər. Bu, xüsusilə mikro, kiçik biznes və istehlak kreditləri kimi konkret seqmentlərdə qərarların daha sürətli qəbul edilməsinə, məhsulların daha tez dəyişdirilməsinə və müəyyən müştəri qruplarına uyğunlaşdırılmasına imkan verə bilər. Yəni BOKT-un əsas idarəetmə üstünlüyünü belə ifadə etmək daha doğrudur:“Kiçik olmaq yox, ixtisaslaşmaq və fokuslanmaq”. Lakin bu çeviklik risksiz deyil. BOKT-lar əsasən daha riskli kredit seqmentlərinə girdikləri üçün kredit riski və maliyyələşmə dəyəri onların biznes modelində xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Kredit ittifaqları: tamamilə başqa model

Kredit ittifaqlarının vəziyyəti isə BOKT-lardan fərqlidir. Mərkəzi Bankın məlumatlarına görə, 2026-cı il iyulun 1-nə kredit ittifaqlarının aktivləri 11,9 milyon manat təşkil edib. Bu, bir il əvvəlki səviyyədən 6,3% azdır. Aktivlərin 10,1 milyon manatı müştərilərə verilmiş xalis kreditlərdir. Kredit portfeli də il ərzində 7,3% azalıb.

Fayldakı icmal balans da bu tendensiyanı aydın göstərir:

Rəqəmlər göstərir ki, 2025-ci ilin sentyabrında kredit ittifaqlarının aktivləri 13,03 milyon manata, kredit portfeli isə 11,1 milyon manata qədər yüksəlib. Bundan sonra isə azalma başlayıb.

2026-cı ilin iyununda aktivlər 11,9 milyon manata, kredit portfeli 10,1 milyon manata düşüb. Deməli, problem yalnız bir aylıq və ya rüblük dalğalanma deyil. Sektor 2025-ci ilin ikinci yarısından etibarən kiçilmə trayektoriyasına keçib.

Kredit ittifaqı nədir?

Kredit ittifaqını sadə dillə desək, üzvlərin öz aralarında yaratdığı qarşılıqlı kreditləşmə mexanizmidir. Qanuna görə, kredit ittifaqı ümumi maraqları olan fiziki şəxslərin və/və ya kiçik sahibkarlıq subyekti olan hüquqi şəxslərin öz sərbəst vəsaitlərini birləşdirərək qarşılıqlı kreditləşmə məqsədilə yaratdığı bank olmayan kredit təşkilatıdır. Burada ən mühüm söz “üzvlər” sözüdür.

Kredit ittifaqı adi BOKT kimi bazardan müştəri toplayan kommersiya kredit təşkilatından fərqli olaraq, müəyyən üzvlər qrupu əsasında qurulur. Qanun kredit ittifaqının yaradılması üçün ən azı 11 təsisçinin olmasını nəzərdə tutur. İdarəetmədə isə ümumi yığıncaq, müşahidə şurası, idarə heyəti və kredit komissiyası iştirak edir. Kredit ittifaqlarının kapitalı da üzvlərin paylarından formalaşır. Bu kapital qarşılıqlı kreditləşməyə yönəldilir.

Kredit ittifaqının BOKT-dan əsas fərqi

Kredit ittifaqları niyə kiçilir?

Burada diqqətçəkən məqam sektorun kapital strukturudur. 2026-cı il iyunun sonunda kredit ittifaqlarının 11,9 milyon manatlıq aktivinə qarşı 9,4 milyon manat kapitalı olub. Bu o deməkdir ki, aktivlərin təxminən 79%-i kapital hesabına maliyyələşir. Başqa sözlə, kredit ittifaqları banklardan tamamilə fərqli maliyyə modeli ilə işləyirlər: onların balansında borc vəsaitlərindən daha çox üzvlərin kapitalı üstünlük təşkil edir. Bu model maliyyə dayanıqlığı baxımından müəyyən üstünlük yarada bilər, lakin eyni zamanda sürətli böyümə imkanlarını məhdudlaşdırır. Çünki böyük kredit portfeli yaratmaq üçün yalnız üzvlərin paylarına arxalanmaq kifayət qədər çətin ola bilər.

Bankdan kənar maliyyə bazarı iki istiqamətə gedir

Banklardan kənar mənzərəni bir cümlə ilə belə ifadə etmək olar: BOKT-lar böyüyür, kredit ittifaqları isə kiçilir. BOKT sektorunun aktivləri artıq 1,5 milyard manatı keçib və kredit portfeli bir il ərzində təxminən 70% böyüyüb. Kredit ittifaqlarının aktivləri isə cəmi 11,9 milyon manatdır və illik müqayisədə azalmaqdadır.

Bu iki göstərici arasında təxminən 128 dəfə fərq var. Bu, Azərbaycanın bankdan kənar kredit bazarında hansı modelin daha sürətlə genişləndiyini də göstərir. BOKT-lar daha kommersiya yönümlü, çevik və miqyaslana bilən kredit modeli təklif edir. Kredit ittifaqları isə daha çox qarşılıqlı maliyyələşmə və üzvlük prinsipi üzərində qurulur.

Nəticədə Azərbaycanda banklardan kənar kredit bazarının əsas böyümə mühərriki hazırda BOKT-lardır. Kredit ittifaqları isə daha kiçik və spesifik maliyyə modelinə çevrilməkdədir.

Burada maraqlı bir sual yaranır: Bankların kreditləşmədə dominant mövqeyi qalmaqda davam etdiyi bir vaxtda, bankdan kənar maliyyə bazarında BOKT-ların bu qədər sürətli böyüməsi hansı tələbdən qaynaqlanır?

Bunun cavabı yalnız kredit həcmlərində deyil. BOKT-ların istehlak və mikro-biznes kreditlərində artan rolu göstərir ki, bazarda bankların xidmət etdiyi müştəri seqmentləri ilə BOKT-ların hədəflədiyi seqmentlər arasında getdikcə daha aydın fərq yaranır.

Bu isə Azərbaycanın kredit bazarında növbəti illərin əsas rəqabət mövzularından birinin yalnız “banklar nə qədər kredit verəcək?” deyil, həm də “kredit üçün bankdan kənar hansı kanallar böyüyəcək?” sualı olacağını göstərir.