Banklarda problemli kreditlər yenidən əsas gündəmə çevrilir: 932 milyon manatlıq risk nə deyir?

Azərbaycan bank sektorunda kreditləşmə artır, lakin paralel olaraq bankların balansındakı riskli kreditlərin həcmi də əvvəlki illərlə müqayisədə yüksəlib. Azərbaycan bank sektorunda hazırda qırmızı işıq yanmır, amma sarı işığın yanıb-sönməyə başladığını göstərən rəqəmlər artıq var.

Gecikən borcların “rəqəmi”

Azərbaycan Mərkəzi Bankının 2026-cı ilin iyul ayına dair Statistik Bülleteninin məlumatları göstərir ki, ayın sonunda bankların kredit portfeli 32,1 milyard manata çatıb. Bunun 932,3 milyon manatı qeyri-işlək kreditlərdir (QİK). Beləliklə, problemli kreditlərin ümumi kredit portfelində payı 2,9% təşkil edib.

Bu rəqəm ilk baxışda bank sektoru üçün böhran göstəricisi deyil. Əksinə, 2,9%-lik QİK nisbəti hələ də idarəolunan səviyyədə görünür. Amma diqqət çəkən məqam rəqəmin özü yox, istiqamətidir.

2024-cü ildən bəri risk böyüyür

Mərkəzi Bankın məlumatlarına görə, 2024-cü ilin sonunda bankların qeyri-işlək kreditləri 655,1 milyon manat olub. 2025-ci ilin sonunda bu məbləğ 762,6 milyon manata yüksəlib. 2026-cı ilin ilk yeddi ayında isə QİK portfeli 932,3 milyon manata çatıb.

Başqa sözlə, 2024-cü ilin sonundan 2026-cı ilin iyuluna qədər problemli kreditlərin həcmi təxminən 277 milyon manat və ya 42% artıb.

Bu artım kredit bazarının böyüməsi ilə müəyyən qədər kompensasiya olunur. Bankların ümumi kredit portfeli 2024-cü ilin sonunda 27,48 milyard manat olduğu halda, 2026-cı ilin iyulunda 32,10 milyard manata yüksəlib. Yəni eyni dövrdə kredit portfeli təxminən 16,8% böyüyüb.

Burada vacib fərq yaranır: Kredit portfeli böyüyür, amma problemli kreditlər daha sürətlə artır. Məhz buna görə QİK-in kredit portfelində payı 2,4%-dən 2,9%-ə yüksəlib. Bu, bank sektorunun dərhal təhlükədə olması demək deyil. Amma kredit artımının keyfiyyəti məsələsini gündəmə gətirir.

Ən maraqlı siqnal biznes kreditlərindən gəlir

Problemli kreditlərin strukturuna baxanda daha maraqlı mənzərə yaranır. İyulun sonunda bankların biznes kreditləri üzrə qeyri-işlək kreditlərinin həcmi 517,8 milyon manat olub. Bu, biznes kreditlərinin təxminən 3%-nə bərabərdir. İstehlak kreditləri üzrə QİK 375,7 milyon manat, ipoteka kreditləri üzrə isə 38,8 milyon manat təşkil edib. Müvafiq olaraq QİK nisbəti istehlak kreditlərində 3,7%, ipotekada isə 0,8% olub. Deməli, riskin ən aşağı olduğu seqment ipotekadır. Ən yüksək QİK nisbəti isə istehlak kreditlərindədir.

Burada bir detal xüsusilə diqqət çəkir. 2024-cü ilin sonunda istehlak kreditləri üzrə problemli kreditlərin portfelə nisbəti 2,9% idi. 2026-cı ilin iyulunda isə bu göstərici 3,7%-ə yüksəlib. Bu isə istehlak kreditləri bazarında riskin son iki ildə daha sürətlə yığıldığını göstərir.

Problemli kreditlərin əsas hissəsi biznes kreditləridir

Məbləğ baxımından isə vəziyyət bir qədər fərqlidir. 932,3 milyon manatlıq ümumi QİK portfelinin 517,8 milyon manatı biznes kreditlərinin, 375,7 milyon manatı istehlak kreditlərinin, 38,8 milyon manatı ipoteka kreditlərinin payına düşür.

Beləliklə, problemli kreditlərin təxminən 56%-i biznes kreditlərinin payına düşür. Bu, mühüm göstəricidir. Çünki banklar biznes kreditlərini artırmaqla iqtisadi aktivliyi maliyyələşdirirlər. Lakin həmin kreditlərin bir hissəsinin geri qayıtmasında problem yaranırsa, məsələ artıq yalnız bank sektorunun problemi deyil. Bu, real sektorun maliyyə vəziyyətinə dair siqnaldır.

2026-cı ildə problemli kreditlərin dinamikası niyə diqqət çəkir?

2026-cı ilin ilk aylarında QİK-lərin hərəkəti xüsusilə maraqlıdır. İlin əvvəlində problemli kreditlər 794 milyon manat idi. Fevralda 826,3 milyon manata, martda isə 877,1 milyon manata yüksəldi. Apreldə 872,1 milyon manata qədər müəyyən azalma olsa da, mayda göstərici 909,1 milyon manata, iyunda isə 953,5 milyon manata çatdı. İyulda isə QİK 932,3 milyon manata gerilədi.

Yəni iyulda aylıq azalma var. Amma bunu hələ trendin dəyişməsi kimi qiymətləndirmək tezdir. Çünki iyul göstəricisi 2025-ci ilin iyulundakı 791,9 milyon manatla müqayisədə yenə də təxminən 18% yüksəkdir. Bu səbəbdən əsas sual artıq “problemli kreditlər iyulda azaldımı?” deyil. Əsas sual budur: Banklar problemli kreditlərin artımını nə dərəcədə dayandıra bilirlər?

Kredit bazarı sürətlə böyüyür

Digər tərəfdən, bankların kredit portfelində kifayət qədər ciddi artım var. 2025-ci ilin iyulunda bankların kredit portfeli 28,5 milyard manat idi. 2026-cı ilin iyulunda isə bu rəqəm 32,1 milyard manata yüksəlib. Beləliklə, bir il ərzində kredit portfeli 3,6 milyard manat və ya təxminən 12,6% artıb. Bu artımın əsas komponentləri biznes və istehlak kreditləridir. İyulun sonunda biznes kreditləri – 17,33 mlrd manat, istehlak kreditləri – 10,04 mlrd manat, ipoteka kreditləri – 4,73 mlrd manat olub. Xüsusilə biznes kreditlərinin bir il ərzində 15,06 milyard manatdan 17,33 milyard manata yüksəlməsi diqqət çəkir. Yəni banklar iqtisadiyyata daha çox kredit verir. Amma paralel olaraq kredit portfelinin “problemli hissəsi” də böyüyür.

Burada banklar üçün əsas risk nədir?

Problemli kreditlərin artması avtomatik olaraq bankların müflis olması və ya sektorun böhranla üzləşməsi anlamına gəlmir. Çünki bankların riskləri yalnız QİK-in məbləği ilə ölçülmür. Əsas məsələlərdən biri bankların bu kreditlər üzrə yaratdığı ehtiyatların kifayət edib-etməməsidir. Mərkəzi Bankın iyul statistikası göstərir ki, bankların aktivlər üzrə mümkün zərərlərin ödənilməsi üçün xüsusi ehtiyatlara ayırmaları yanvar-iyul dövründə 234,8 milyon manat olub. Eyni dövrdə bank sektorunun xalis mənfəəti 858,7 milyon manat təşkil edib.

Bu, çox vacib bir məqamdır. Bank sektoru hazırda problemli kreditlərin yaratdığı yükü mənfəət hesabına absorbsiya edə biləcək vəziyyətdədir. Amma problemli kreditlərin artımı uzun müddət davam edərsə, ehtiyat xərclərinin yüksəlməsi bankların mənfəət dinamikasına təzyiq göstərə bilər. Başqa sözlə, bu gün problemli kreditlər bankların mənfəətini “yemir”. Amma riskin daha da böyüməsi gələcək mənfəətin bir hissəsini ehtiyatlara yönəldə bilər.

İstehlak kreditləri ayrıca diqqət tələb edir

Bülletendən çıxan ən mühüm siqnallardan biri məhz istehlak kreditləridir. Çünki istehlak kreditlərinin həcmi artır və eyni zamanda bu seqmentdə QİK nisbəti biznes kreditlərindən daha yüksəkdir. 2026-cı ilin iyulunda istehlak kreditlərinin həcmi 10,04 milyard manat, problemli istehlak kreditləri isə 375,7 milyon manat olub. QİK nisbəti 3,7%-dir. Burada bank sektoru üçün klassik dilemma yaranır: Kreditləşmənin genişlənməsi iqtisadi aktivliyi dəstəkləyir. Amma həddindən artıq sürətli kreditləşmə gələcəkdə borcalanların ödəmə qabiliyyətinə təzyiq yarada bilər. Xüsusilə istehlak kreditlərində riskin artması bankların kredit standartlarını və borcalanların gəlirlərinə münasibətdə borc yükünü daha diqqətlə izləməsini tələb edir.

Problemli kreditlərin artması iqtisadiyyat haqqında nə deyir?

Bu rəqəmlərə yalnız bank statistikası kimi baxmaq düzgün olmaz. Kredit – bankla borcalan arasında münasibətdir. Əgər kreditlərin bir hissəsi vaxtında geri qayıtmırsa, bunun arxasında müxtəlif səbəblər ola bilər: biznesin gəlirlərinin zəifləməsi, bəzi sektorların rentabelliyinin aşağı düşməsi, istehlakçının gəlir-xərc balansının pisləşməsi, kredit yükünün artması, faiz xərclərinin yüksəlməsi, borcun restrukturizasiyası və ya gecikdirilməsi, ayrı-ayrı sahələrdə iqtisadi aktivliyin zəifləməsi.

Ona görə də QİK göstəricisini iqtisadiyyatın “termometri” kimi də oxumaq mümkündür. Bu termometr hələ yüksək temperatur göstərmir. Amma temperaturun əvvəlki illə müqayisədə yüksəldiyini göstərir.

Ən böyük sual: 932 milyon manat hara doğru gedir?

Mərkəzi Bankın iyul məlumatı bank sektorunda kritik vəziyyət yaratmır. QİK-in kredit portfelinə nisbəti 2,9%-dir və bankların kapitalı 7,65 milyard manat səviyyəsindədir. Bank sektoru həmçinin 2026-cı ilin ilk yeddi ayında 858,7 milyon manat xalis mənfəət əldə edib. Ona görə “bank sektorunda böhran başlayır” demək düzgün olmaz. Lakin “problemli kreditlər yenidən diqqət tələb edən riskə çevrilir” demək üçün kifayət qədər əsas var. Çünki 2024 sonu: 655,1 mln manat, 2025 sonu: 762,6 mln manat, 2026 iyul: 932,3 mln manat dinamikası davam edərsə, əsas məsələ problemli kreditlərin 1 milyard manat həddini keçib-keçməməsi olmayacaq. Əsas məsələ kredit portfelinin artım sürəti ilə problemli kreditlərin artım sürəti arasındakı fərqin nə qədər olacağıdır.

Şübhəsiz ki, bank sektorunun sağlamlığı yalnız nə qədər kredit verdiyi ilə deyil, verdiyi kreditin nə qədərinin geri qayıtdığı ilə ölçülür.