AMB ötən doqquz ayda 6,1 milyard manat çap edib: Bu pul niyə hələlik bahalaşma yaratmır?

Azərbaycan Mərkəzi Bankı məcburən bazardakı əlavə valyutanı almağa davam edir. Yəni Dövlət Neft Fondu dollarını sataraq büdcəyə vəsaiti manatla ödəməlidir, banklar isə 1.7 ilə bu dolları almır, həm də ona görə ki əhalidən daha ucuz ala bilir. Mərkəzi Bank manat emissiya edən qurum kimi əlavə manat çap edərək, həmin dolları alır. Bu isə o deməkdir ki, manatla pul kütləsini sürətlə artırır. İlin əvvəlindən sentyabrın sonunadək manatla geniş pul kütləsi 21,3%, pul bazası isə 13,5% böyüyüb. Manatın çoxalması isə manatı ucuzlaşdıra, nəticədə ölkədə bahalaşmaya səbəb ola bilər. ENA.az-ın Mərkəzi Bankın mətbuat konfransında ünvanladığı sual da məhz bu məqamı əhatə edib: valyuta alışları nəticəsində nə qədər manat emissiya olunub və bu artımın inflyasiyaya təsiri varmı?

AMB sədri Taleh Kazımovun açıqlamasına görə, qurum cari ildə 3,6 milyard ABŞ dolları alıb və bu alışların manat ekvivalentində pul emissiyası həyata keçirib. Sadə hesabla, dolların 1,70 manatlıq rəsmi məzənnəsi ilə 3,6 milyard dollar təxminən 6,12 milyard manat edir. Bu, kiçik məbləğ deyil. Üstəlik, AMB rəhbəri qarşıdakı iki ayda da alış yönümlü müdaxilənin davam edə biləcəyini, əlavə alış həcminin 500 milyon–1 milyard dollar ətrafında ola biləcəyini bildirib. Bu isə təxminən 850 milyon –1,7 milyard manatlıq əlavə likvidlik deməkdir.

Bəs bu qədər manatın yaradılması qiymət artımına niyə çevrilmir? Mərkəzi Bankın izahı budur ki, emissiya olunan pulun böyük hissəsi müxbir hesablarda toplanır. Başqa sözlə, pul yaradılır, amma hələlik iqtisadiyyatda aktiv xərcləməyə çevrilmir.

Mərkəzi Bankın baş direktoru Azər Əsləsgərov cavabında pul bazası və pul aqreqatlarında artımın sürətləndiyini təsdiqləyib. Onun sözlərinə görə, bir il ərzində M0 12,4%, M1 17%, M2 isə 21,3% artıb. AMB sədri isə bu artımın əsas səbəbinin valyuta alışları olduğunu, emissiya edilən manatların əsasən bankların müxbir hesablarında qaldığını vurğulayıb.

Pul kütləsi bir ildə 21,3% artıb: Hansı göstərici nə qədər böyüyüb?

Mərkəzi Bankın 2026-cı ilin sentyabr ayı üzrə statistik bülletenində pul kütləsinin artımı aydın görünür. Sentyabrın sonunda manatla geniş pul kütləsi – M2 – 45,1 milyard manata çatıb. 2025-ci ilin sentyabrında bu göstərici 37,2 milyard manat idi.

Beləliklə, bir il ərzində M2 təxminən 7,9 milyard manat və ya 21,3% artıb. Bu artımın miqyası diqqət çəkir: pul kütləsi iqtisadiyyatda qiymətlərin və gəlirlərin nominal artımından daha sürətli genişlənə bilər. Lakin bunun inflyasiyaya çevrilib-çevrilməməsi pulun hansı formada saxlanmasından və nə qədərinin dövriyyəyə daxil olmasından asılıdır.

Banklardan kənarda olan nağd manat bir ildə 7,72 milyard manatdan 10,63 milyard manata yüksəlib. Bu, 37,7%-lik artımdır. Yəni pul artımı yalnız bank hesablarında qalmayıb, nağd pul formasında da genişlənib.

6,1 milyard manatın hamısı bazara çıxmayıb: Pul harada saxlanılır?

Mərkəzi Bankın arqumentinin əsasını pul bazasının strukturu təşkil edir. Pul bazası dövriyyədəki nağd pulla yanaşı, kommersiya banklarının Mərkəzi Bankdakı müxbir hesablarında saxladığı vəsaitləri də əhatə edir. Buna görə pul bazasının artması avtomatik olaraq eyni məbləğdə nağd manatın əhalinin və sahibkarların əlinə keçməsi demək deyil.

AMB-nin statistik bülleteninə əsasən, 2026-cı ilin sentyabrında pul bazası 26,75 milyard manat, onun manatla ifadəsi isə 24,82 milyard manat olub. Manatla pul bazasının 20,66 milyard manatı dövriyyədə olan nağd pul, 6,09 milyard manatı bankların müxbir hesablarındakı vəsait, 5,28 milyard manatı isə məcburi ehtiyatlar kimi göstərilib.

Bu bölgü mühüm bir detalı ortaya çıxarır: bankların Mərkəzi Bankdakı müxbir hesablarında saxladığı vəsait bir il ərzində təxminən 4,95 milyard manatdan 6,09 milyard manata yüksəlib. Artım 23%-ə yaxındır. Eyni dövrdə nağd pulun həcmi də artıb, lakin bankların müxbir hesablarındakı vəsaitin artım tempi daha yüksək olub.

Taleh Kazımovun açıqladığı 4,6 milyard manatlıq sərbəst likvidlik də bu mənzərənin digər tərəfidir. AMB sədrinin sözlərinə görə, banklar həmin vəsaitləri Mərkəzi Bankın prudensial tələblərini pozmadan kreditləşməyə yönəldə bilərlər, amma hazırda belə kredit tələbi yoxdur.

Burada vacib fərq var: kredit vermək üçün bankın qarşısında ödəmə qabiliyyətli müştəri, uyğun layihə, risk qiymətləndirilməsi və gəlirlilik şərtləri dayanır. Yəni pulun bank hesabında qalması ilə real iqtisadiyyatda xərclənməsi arasında kredit kanalı var.

Kreditlər də artır, amma pul kütləsi qədər sürətlə deyil

Mərkəzi Bankın izahında əsas məqam budur ki, emissiya olunan manatların inflyasiyaya təsiri bankların bu vəsaitləri kreditləşməyə yönəltməsi ilə güclənə bilər. Bəs kredit bazarında vəziyyət necədir?

AMB-nin statistik bülleteninə görə, bankların kredit portfeli 2026-cı ilin sentyabrında 33,68 milyard manata çatıb. İlin əvvəlindən artım 12% və ya 3,62 milyard manat təşkil edib. 2025-ci ilin eyni dövründə isə kredit portfelinin artımı 6,5% olmuşdu. Deməli, kreditləşmə əvvəlki illə müqayisədə sürətlənib. Bu rəqəm AMB sədrinin “kreditləşmədə kəskin artım müşahidə etmirik” fikri ilə mütləq ziddiyyət təşkil etmir. Çünki kredit portfelinin 12%-lik artımı ilin əvvəlindən hesablanır, pul aqreqatlarının 21,3%-lik artımı isə illik müqayisədir. Müqayisə dövrləri fərqlidir. Bununla belə, rəqəmlər göstərir ki, kredit bazarında artım var və bu dinamikanı izləmək vacibdir.

Kredit portfelinin strukturuna baxdıqda biznes kreditlərinin payının 54,7%, istehlak kreditlərinin 30,9%, ipoteka kreditlərinin isə 14,4% olduğu görünür. Başqa sözlə, bankların verdiyi kreditlərin yarıdan çoxu biznes sektorunun payına düşür. Lakin pul kütləsinin artımının inflyasiyaya təsirini qiymətləndirmək üçün təkcə ümumi kredit həcmi kifayət deyil. Yeni kreditlərin hansı sahələrə yönəldiyi, istehlak xərclərini nə qədər artırdığı və istehsal imkanlarını genişləndirib-genişləndirmədiyi də əhəmiyyətlidir.

İnflyasiya hələlik hədəf daxilindədir, amma ərzaq qiymətləri daha sürətlə artır

Mərkəzi Bankın pul kütləsinin artımının inflyasiyaya ciddi təzyiq yaratmadığı barədə mövqeyini dəstəkləyən əsas arqumentlərdən biri inflyasiyanın hədəf diapazonunda qalmasıdır.

2026-cı ilin sentyabrında illik inflyasiya 5,5%, orta illik inflyasiya isə 5,7% olub. Bu göstəricilər AMB-nin 4% ± 2 faiz bəndi hədəf intervalına daxildir. Ancaq ümumi göstəricinin daxilində fərqli mənzərə var: ərzaq məhsulları üzrə illik qiymət artımı 6,9%, qeyri-ərzaq məhsulları üzrə 3,6%, ödənişli xidmətlər üzrə isə 5,1% təşkil edib.

Bu, o deməkdir ki, pul kütləsinin genişlənməsi hələlik ümumi inflyasiyanı hədəf diapazonundan çıxarmasa da, əhalinin gündəlik xərclərinə daha çox təsir edən ərzaq qiymətlərində artım daha yüksəkdir.

Digər tərəfdən, pul kütləsinin artımının inflyasiyaya təsiri dərhal görünməyə bilər. Banklarda yığılan likvidlik gələcəkdə kreditləşməyə yönəldilərsə, istehlak və investisiya tələbi arta bilər. İstehsal və xidmət təklifi bu tələbi qarşılaya bilmədikdə isə qiymətlərə təzyiq yaranması mümkündür.

Burada Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatlarının geniş pul kütləsinə nisbətinin artması barədə arqumenti də nəzərə alınmalıdır. AMB-nin Baş direktoru Azər Ələsgərovun sözlərinə görə, bu nisbət 2025-ci ilin sonunda təxminən 51% olduğu halda, hazırda 60%-ə yaxınlaşıb. Bu göstəricinin yüksəlməsi Mərkəzi Bankın xarici valyuta ehtiyatları ilə geniş pul kütləsi arasındakı təminat imkanının güclənməsini göstərir.

“AMB-nin valyuta ehtiyatlarının geniş pul kütləsinə nisbəti 2025-ci ilin yekunu üzrə təxminən 51% idisə, indi 60%-ə yaxınlaşır. Bu pul kütləsinin valyuta ehtiyatları üzrə təminatlılıq səviyyəsinin yüksəlməsi o deməkdir ki, hər hansı şok baş verərsə pul kütləsini  tənzimləmək mümkün olacaq. Daha uzun müddətli komponentlərin artması da onun inflyasiyaya təsirini bir qədər azaldır. Həmçinin nağd pulun geniş pul kütləsinin artım tempi qeyri-neft ÜDM-nin nominal artım tempinə adekvat olduğu üçün biz bu artımların inflyasiyaya əhəmiyyətli təzyiq yaratdığını görmürük” – deyə A.Ələsgərov bildirib.

Əsas risk: banklardakı pul sabah kreditə çevrilərsə...

Mərkəzi Bankın indiki mövqeyi belədir: valyuta alışları nəticəsində yaradılan manatın böyük hissəsi bank sistemində qalır, buna görə də pul kütləsinin artımı hələlik inflyasiya üçün ciddi təhlükə hesab edilmir.

Amma bu vəziyyət dəyişə bilər. Bankların sərbəst vəsaitləri kreditlərə çevrildikcə pul iqtisadi dövriyyəyə daha fəal daxil olacaq. Əgər həmin kreditlər əsasən istehlaka, daşınmaz əmlaka və mövcud aktivlərin alınmasına yönəlsə, qiymətlərə təzyiq arta bilər. Əksinə, istehsal gücünü, məhsuldarlığı və mal təklifini artıran investisiyalara yönələn kreditlər uzunmüddətli dövrdə inflyasiya təzyiqini zəiflədə də bilər. Əsas məsələ bu pulun hansı kanalla iqtisadiyyata daxil olmasıdır.

“Kreditləşmədə biz kəskin artımları müşahidə etmirik. İzafi likvidlik şəraitində çalışan bankların 4.6 milyard manat sərbəst pulları var ki, bizim tələblərimizi pozmadan kreditləşməyə yönəltsinlər. Amma hazırda o tələbat da yoxdur. Məhz ona görə indiki vəziyyətdə pul kütləsinin genişlənməsinin inflyasiyaya təsirinə görə narahat deyilik. Amma nəzarət altındadır, çox yaxşı və düzgün sualdır” – deyə AMB sədri T.Kazımov qeyd edib.

Beləliklə, Mərkəzi Bankın qarşısında iki vəzifə dayanır: bir tərəfdən valyuta bazarında təklifin artıqlığını alışlarla qarşılamaq və manatın məzənnəsini sabit saxlamaq, digər tərəfdən isə bu alışların yaratdığı əlavə manat likvidliyinin qiymətlərə təzyiq göstərməsinə imkan verməmək.

Taleh Kazımovun açıqlamasına görə, AMB qarşıdakı iki ayda da 500 milyon-1 milyard dollar həcmində alış edə bilər. Bu, əlavə manat emissiyası deməkdir. Beləliklə, pul kütləsinin artımı hələ başa çatmayıb. İndi əsas məsələ həmin likvidliyin banklarda qalması və ya gələcəkdə hansı istiqamətə yönələcəyidir.

Rəqəmlərin göstərdiyi əsas nəticələr

• AMB-nin açıqlamasına görə, cari ildə 3,6 milyard dollar valyuta alınıb. Bu, rəsmi məzənnə ilə təxminən 6,12 milyard manat ekvivalentindədir.
• Manatla geniş pul kütləsi bir ildə 21,3% artaraq 45,1 milyard manata çatıb.
• Banklardan kənarda olan nağd pul 37,7% artıb.
• Bankların müxbir hesablarındakı vəsait bir ildə təxminən 23% yüksəlib.
• Bankların kredit portfeli ilin əvvəlindən 12% artaraq 33,7 milyard manata çatıb.
• İllik inflyasiya 5,5% olmaqla AMB-nin hədəf diapazonunda qalıb.
• AMB sədri banklarda 4,6 milyard manat sərbəst likvidlik olduğunu bildirib.

Şübhəsiz ki, hazırda manat emissiyasının inflyasiyaya ciddi təzyiq yaratmadığı barədə Mərkəzi Bankın arqumentində məntiq var: bankların müxbir hesablarında qalan vəsait əhalinin xərclərinə birbaşa çevrilmir. Ancaq bu, riskin olmadığı anlamına gəlmir. Pul kütləsinin artım tempi yüksəkdir, nağd pul da sürətlə genişlənir. Üstəlik, kredit portfelinin artım tempi əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə yüksəlib.

Ona görə də növbəti aylarda izlənilməli əsas göstərici təkcə M2-nin artımı deyil, bankların sərbəst likvidliyinin kreditə çevrilmə sürəti, həmin kreditlərin təyinatı və istehlak qiymətlərinə ötürülmə dərəcəsi olacaq. Bu gün bank hesablarında gözləyən manat sabah bazarda tələbi, tələb isə qiymətləri artıra bilər.