Bir çanta, bir noutbuk və bütün şifrələr: Rəqəmsal təhlükəsizliyi qorumaq üçün – 5 MƏSLƏHƏT

Təsəvvür edin: qatardan düşürsünüz, çantanızı götürüb evə gedirsiniz. Bir müddət sonra çantanı açanda onun sizə məxsus olmadığını görürsünüz. İçərisində noutbuk yoxdur, əvəzində çoxlu şəxsi əşyalar var. İlk anda bunu adi qarışıqlıq hesab edirsiniz. Ancaq bir neçə dəqiqə sonra yadınıza düşür ki, bank hesablarınızın, elektron poçtunuzun və digər onlayn xidmətlərin şifrələrini də həmin çantada saxlamısınız.

Financial Times jurnalisti Jonathan Guthrie məhz belə bir hadisə ilə üzləşib. Onun London ətrafında qatarla səfəri zamanı noutbuku və çantası oğurlanıb. Daha təhlükəlisi isə bütün onlayn hesablarının şifrələrinin siyahısının da çantada olması olub.

Müəllif bu hadisəni şəxsi etiraf kimi qələmə alsa da, əslində, milyonlarla internet istifadəçisinin üzləşə biləcəyi təhlükəyə diqqət çəkir: rəqəmsal dünyada bir kiçik səhlənkarlıq bütün maliyyə və şəxsi məlumatların təhlükə altına düşməsinə səbəb ola bilər.

Oğrular çantaları necə dəyişdiriblər?

Hadisə London metrosu və dəmir yolu şəbəkəsində baş verib. Jurnalist qatarda çamadanını və qara rəngli noutbuk çantasını baqaj rəfinə yerləşdirib. Stansiyalardan birində düşərkən tələsik öz çamadanını və yanında olan oxşar qara çantanı götürüb.

Lakin sonradan məlum olub ki, götürdüyü çanta ona məxsus deyil. Çantanın içərisində noutbuk əvəzinə müxtəlif şəxsi əşyalar olub.

İlk baxışdan bu, sərnişinlərin çantalarını səhv salması kimi görünə bilərdi. Lakin bir neçə gün sonra başqa bir sərnişin – məqalədə Mohammed adı ilə təqdim edilən şəxs – jurnalistlə əlaqə saxlayıb. Onun əlində jurnalistin çantası olub, amma içərisində noutbuk olmayıb.

Məlum olub ki, oğrular iki sərnişinin çantalarını mərhələli şəkildə dəyişdiriblər. Birinci çantanı götürərək yerinə noutbuksuz oxşar çanta qoyublar. Daha sonra digər sərnişinin çantasını götürüb, onun yerinə jurnalistin çantasını yerləşdiriblər. Nəticədə hər iki noutbuk oğurlanıb.

Bu üsul oğrulara hadisənin dərhal fərq edilməməsi üçün əlavə vaxt qazandırıb.

Oğruların cəmi bir neçə saatlıq fürsəti var

Kibertəhlükəsizlik şirkəti ESET-in eksperti Jake Moore bu cür oğurluqların cinayətkarlara mühüm üstünlük verdiyini bildirir.

Onun sözlərinə görə, oğurlanmış cihazın sahibinin itki barədə məlumatı olmadığı müddət kibercinayətkarlar üçün xüsusilə vacibdir. Bu vaxt ərzində onlar noutbuku açmağa, saxlanılan məlumatları əldə etməyə və onlayn hesablara giriş imkanlarını yoxlamağa çalışa bilərlər.

Ekspert bunu “qızıl saat” adlandırır. Çünki istifadəçi oğurluqdan xəbər tutan kimi şifrələri dəyişməyə, hesabları bloklamağa və digər təhlükəsizlik tədbirləri görməyə başlayır.

Jake Moore hesab edir ki, oğruların əsas hədəflərindən biri kriptovalyuta hesablarına giriş məlumatları ola bilər. Belə hesablar cinayətkarlar üçün xüsusilə cəlbedici hədəfdir.

Məqalədə Binance kriptovalyuta birjasının müştərilərinə aid 6,3 milyard dollar dəyərində tokenlərin oğurlanması hadisəsi də xatırladılır. Bildirilir ki, hücum mühəndislərdən birinin noutbuku vasitəsilə həyata keçirilib.

Bu nümunə göstərir ki, kibertəhlükəsizlik problemi yalnız fərdi istifadəçilərlə məhdudlaşmır. Hətta böyük şirkətlərin sistemləri də əməkdaşların cihazları və giriş məlumatları vasitəsilə risk altına düşə bilər.

Rəqəmsal fırıldaqçılıq niyə artır?

Financial Times-ın materialında Böyük Britaniyada ödəniş fırıldaqçılığı ilə bağlı rəqəmlərə də diqqət yetirilir.

UK Finance təşkilatının məlumatlarına görə, ölkədə ödəniş fırıldaqçılığı hadisələrinin sayı 2011–2025-ci illər arasında təxminən dörd dəfə artaraq 4 milyona yaxınlaşıb. 2025–2026-cı illərdə isə göstəricidə müəyyən azalma müşahidə olunub.

Bu cinayətlərin mühüm hissəsi uzaqdan həyata keçirilən kart fırıldaqçılığı ilə bağlıdır. Belə hallarda cinayətkarlar oğurlanmış şəxsi məlumatlardan və hesab məlumatlarından istifadə edərək kart sahibinin iştirakı olmadan əməliyyatlar həyata keçirirlər.

Məqalədə vurğulanır ki, genişmiqyaslı məlumat sızmaları kibercinayətkarlara daha çox insanın şəxsi məlumatlarını əldə etmək və hücumlarını kütləviləşdirmək imkanı verir.

Hargreaves Lansdown investisiya platformasının informasiya təhlükəsizliyi üzrə rəhbəri Segun Oyinloye isə süni intellektin fırıldaqçılıq üsullarını daha mürəkkəb etdiyini bildirir. Onun sözlərinə görə, kiberdələduzlar süni intellektdən istifadə etdikcə saxta mesajları, elektron məktubları və digər aldadıcı vasitələri tanımaq çətinləşir.

Bank bütün oğurlanmış pulu geri qaytarmağa borcludurmu?

Məqalədə diqqət çəkilən vacib məsələlərdən biri də kiberdələduzluq nəticəsində itirilən vəsaitlərin kim tərəfindən ödənilməsidir.

Böyük Britaniyada banklar və investisiya şirkətləri müştərilərin dələduzluq nəticəsində itirdikləri vəsaitlərin əhəmiyyətli hissəsini kompensasiya edirlər. Lakin bu müdafiə mexanizminin də müəyyən istisnaları var.

Məsələn, fırıldaqçılar qurbanı aldadaraq mağazalardan hədiyyə kartları almağa və onların istifadə kodlarını göndərməyə razı sala bilərlər. Belə hallarda itirilən vəsaitin geri qaytarılması daha çətin ola bilər.

Digər risk isə müştərinin təhlükəsizlik qaydalarına ciddi səhlənkarlıqla yanaşmasıdır. Əgər bank müştərinin şifrələrini və digər giriş məlumatlarını lazımi qaydada qorumaq öhdəliyini pozduğunu əsaslandıra bilsə, kompensasiya məsələsi mürəkkəbləşə bilər.

Müəllifin fikrincə, şifrələrin siyahısını evdə təhlükəsiz yerdə saxlamaqla onu gündəlik səfərlərdə özü ilə gəzdirmək arasında ciddi fərq var.

Şifrələri necə qorumalıyıq? Ekspertlərdən 5 tövsiyə

Hadisədən sonra jurnalist bütün maliyyə hesablarında iki mərhələli autentifikasiyanı aktivləşdirdiyini bildirir. O, həmçinin şifrələrin fiziki siyahısını evdə saxlamaq və onu şifrələmək qərarına gəlib.

Kibertəhlükəsizlik mütəxəssislərinin tövsiyələrinə əsasən, istifadəçilər aşağıdakı qaydalara əməl etməlidirlər:

1. İki mərhələli autentifikasiyanı aktivləşdirin.

Yalnız şifrə ilə hesabı qorumaq kifayət deyil. İki mərhələli autentifikasiya hesabınıza giriş zamanı əlavə təsdiq tələb edir. Bu, telefon tətbiqi, təhlükəsizlik açarı və ya digər təsdiqləmə vasitəsi ola bilər.

2. Hər hesab üçün fərqli şifrə istifadə edin.

Eyni şifrənin elektron poçtda, bank hesabında və sosial şəbəkələrdə istifadəsi təhlükəlidir. Bir hesabın məlumatları ələ keçirilərsə, digərləri də risk altına düşə bilər.

3. Şifrə menecerlərindən yararlanın.

Şifrə menecerləri mürəkkəb və unikal şifrələr yaratmağa, onları təhlükəsiz şəkildə saxlamağa kömək edir. Lakin belə xidmətlər üçün də güclü əsas şifrə və əlavə autentifikasiya vacibdir.

4. Passkey texnologiyasını nəzərdən keçirin.

Passkey ənənəvi şifrələrə alternativ giriş üsuludur. Burada istifadəçi üz tanıma, barmaq izi və ya cihazın təhlükəsizlik mexanizmləri vasitəsilə hesabına daxil ola bilər.

5. Cihaz itdikdə dərhal tədbir görün.

Noutbuk və ya telefon itirildikdə cihazın uzaqdan kilidlənməsi, hesabların təhlükəsizliyinin yoxlanılması, aktiv sessiyaların bağlanması və şifrələrin dəyişdirilməsi vacibdir. Xüsusilə elektron poçt və maliyyə hesabları ilk növbədə qorunmalıdır.

Rəqəmsal təhlükəsizlik artıq şəxsi məsuliyyət məsələsidir

Jurnalistin hekayəsi xoşbəxt sonluqla bitib: oğurlanmış çantadakı şifrələr siyahısı sonradan tapılıb, lakin həmin vaxtadək o, bütün şifrələrini dəyişdirmişdi. Heç bir pulunun oğurlanmadığını da qeyd edir.

Bununla belə, müəllif evə qayıdarkən bir saatlıq qatar səfəri ərzində iki saxta telefon zəngi, romantik dələduzluq xarakterli elektron məktub və tanışının virusa yoluxmuş hesabından göndərilən fişinq mesajı aldığını bildirir.

Bu detal rəqəmsal təhlükələrin nə qədər geniş yayıldığını göstərir. Artıq kiberdələduzlar yalnız texniki boşluqlardan deyil, insanların diqqətsizliyindən, etibarından və gündəlik vərdişlərindən də istifadə edirlər.

Rəqəmsal təhlükəsizlik üçün bahalı proqram təminatı almaq həmişə vacib deyil. Bəzən fərqli şifrələrdən istifadə etmək, iki mərhələli autentifikasiyanı aktivləşdirmək və şəxsi məlumatları düzgün saxlamaq kifayət qədər ciddi müdafiə yarada bilər.

Çünki müasir dünyada bir çantanın itirilməsi yalnız noutbukun və şəxsi əşyaların itkisi demək deyil. O çantada bank hesabınızın açarı, şəxsi yazışmalarınız və bütün rəqəmsal həyatınızın təhlükəsizliyi də ola bilər.