Adi investorlar robototexnika bumuna niyə qoşula bilmir? Startaplar niyə birjada yoxdur?

Robotların fabrikləri, anbarları və evləri ələ keçirəcəyinə investisiya etməyə çalışanlar qəribə bir problemlə üzləşirlər: bu bumun mərkəzində dayanan startapların səhmlərini birjada almaq mümkün deyil.

İnvestorların qarşısında əsasən üç seçim qalır: gələcəyini robotlara bağlayan avtomobil istehsalçısı, robototexnika biznesi çoxsaylı fəaliyyətlərindən yalnız biri olan sənaye qrupları və bu sahəyə çıxış imkanı yaratmaq üçün yüksək komissiyalar alan yeni nəsil birja fondları.

Robotlara yatırım etmək üçün Tesla almaq

Hazırda ən diqqətçəkən variantlardan biri Tesladır. Elon Musk ötən il bildirmişdi ki, şirkətin dəyərinin təxminən 80%-i humanoid robot Optimus-dan formalaşacaq. Robotaksilər də şirkətin robototexnika istiqamətindəki digər layihəsidir. Lakin bu gün Tesla səhmi almaq hələ də əsasən avtomobil istehsalçısına yatırım etmək deməkdir. Şirkət bu ilin ikinci rübündə 28,2 milyard dollar gəlir əldə edib. Bunun 20,5 milyard dolları, yəni təxminən 75%-i avtomobil biznesinin payına düşüb. Optimus isə hələ satışdan gəlir əldə etməyə başlamayıb. Musk yanvar ayında Davosda keçirilən Dünya İqtisadi Forumunda “gələn ilin sonuna qədər humanoid robotları ictimaiyyətə satacağımızı düşünürəm” demişdi.

Tesla bundan sonra Kaliforniyadakı Fremont zavodunda Optimusun istehsalına başlayıb. Lakin Musk xəbərdarlıq edib ki, robotun istehsalı ilk mərhələdə son dərəcə yavaş olacaq. Çünki hər şey yenidir və bu proses avtomobil istehsalına bənzəmir.

Böyük Britaniyanın AJ Bell investisiya platformasının bazarlar üzrə rəhbəri Den Kouzvort Euronews-a bildirib ki, bir çox Tesla investorunun şirkətin səhmlərini almasının səbəbi Elon Muskın sahibkarlıq bacarıqlarına yatırım etmək istəyidir. Onun sözlərinə görə, avtomobil satışlarından əldə olunan gəlir şirkətin əsas fəaliyyətini maliyyələşdirir və robototexnika da daxil olmaqla daha riskli layihələrə vəsait ayırmağa imkan verir. Lakin bu perspektiv investorlar üçün ucuz başa gəlmir. Kouzvortun sözlərinə görə, Avropanın avtomobil istehsalçıları adətən gələcək mənfəətlərinin 10 mislindən aşağı qiymətləndirilir. Tesla isə proqnozlaşdırılan mənfəətinin təxminən 165 misli səviyyəsində qiymətləndirilir. Bu isə o deməkdir ki, investorlar şirkətin gələcək potensialı üçün artıq yüksək qiymət ödəyirlər.

Robotların əksəriyyəti humanoid deyil

Humanoid robotlar mediada və investorlar arasında böyük maraq doğursa da, onların ümumi robototexnika bazarındakı payı hələ çox kiçikdir. Beynəlxalq Robototexnika Federasiyasının məlumatına görə, ötən il dünyada sənaye və peşəkar məqsədlər üçün təxminən 7 min humanoid robot satılıb. Müqayisə üçün, həmin il dünyada 603 min sənaye robotu quraşdırılıb.

Robototexnika sektorunun aparıcı şirkətlərinə yatırım etmək də investor üçün həmişə birbaşa seçim deyil. Məsələn, Yaponiyanın Fanuc şirkətində mart ayında başa çatan maliyyə ili ərzində robototexnika satışların 44%-ni təşkil edib. İsveçrə-İsveç şirkəti ABB-də isə robototexnikanın son iki ildə ümumi gəlirlərdə payı cəmi 7–10% arasında olub. Üstəlik, ABB robototexnika bölməsini ayrıca birjada yerləşdirmək planından imtina edib və həmin biznesi Yaponiyanın SoftBank şirkətinə 5,4 milyard dollara satmağa razılaşıb.

Almaniyanın KUKA şirkəti isə 2022-ci ildə Çin məişət texnikası istehsalçısı Midea tərəfindən tam nəzarətə götürüldükdən sonra birjanı tərk edib. Siemens isə əsasən robotların özünü deyil, avtomatlaşdırılmış fabrikləri idarə edən proqram təminatı və nəzarət sistemlərini istehsal edir.

Özəl robot şirkətlərinə yatırım edən birja fondu

Yuxarıda qeyd olunan variantların heç biri investora robototexnika sahəsindəki startapların özlərinə birbaşa pay sahibi olmaq imkanı vermir. RoboStrategy məhz bu boşluğu doldurmağa çalışır. May ayında Nasdaq-da BOT tickeri ilə ticarətə başlayan fond özəl robototexnika şirkətlərində paylara sahibdir. Fondun özü isə birjada satıldığı üçün broker hesabı olan investorlar onun səhmlərini ala bilirlər. İyun ayında tanınmış robototexnika startapları Figure AI, Dyna Robotics və Apptronik fondun xalis aktivlərinin hər birində təxminən beşdə bir paya malik idi.

Fondun rəhbəri kriptovalyuta investisiya şirkəti Mechanism Capital-ın həmtəsisçisi Endryu Kanqdır. Kanq may ayında X sosial şəbəkəsində yazmışdı ki, iki il əvvəl robototexnika sahəsini araşdırmağa başlayanda məsləhətləşdiyi vençur kapitalı investorlarının əksəriyyəti ona bu sahəyə yatırım etməməyi tövsiyə edib. Lakin bazarda münasibət çox sürətlə dəyişib. Crunchbase məlumatlarına görə, robototexnika startapları iyunun ortalarına qədər bu il 18,8 milyard dollar maliyyə cəlb ediblər. Bu məbləğ artıq rekord sayılan 2025-ci ilin göstəricisini də ötüb.

Startaplar niyə bu qədər uzun müddət kənarda qalır?

RoboStrategy kimi fondların ortaya çıxmasının əsas səbəblərindən biri texnologiya şirkətlərinin birjaya əvvəlkindən daha gec çıxmasıdır. Florida Universitetinin professoru Cey Ritterin məlumatına görə, 2025-ci ildə ABŞ-da birjaya çıxan texnologiya şirkətinin median yaşı 12 il olub. 1999-cu ildə isə bu göstərici cəmi 4 il idi. ABŞ-da özəl şirkətlərdə pay sahibi olmaq imkanları əsasən yüksək sərvətə malik “akkreditə olunmuş” investorlarla məhdudlaşır.

RoboStrategy səhmləri aktivlərinin dəyərindən 2,4 dəfə baha satılır

RoboStrategy səhmləri cümə günü 27,34 dollar səviyyəsində açılıb. Bu, avqustun sonunda fondun bir səhmə düşən 11,35 dollarlıq xalis aktiv dəyərinin təxminən 2,4 mislidir. Fondun səhmləri may ayında hətta 59 dollara qədər yüksəlib.

Yəni investorlar gələcəkdə bazarın liderlərinə çevrilə biləcək şirkətlərə erkən mərhələdə çıxış əldə etmək üçün fondun real aktiv dəyərindən daha yüksək qiymət ödəməyə razı ola bilərlər. Lakin bu fərq çox sürətlə aradan qalxa bilər.

Məsələn, iyulun əvvəlində RoboStrategy səhmlərini alan investorlar fondun əsas aktivlərinin dəyərindən təxminən 4 dəfə yüksək qiymət ödəyiblər. Bundan sonra həmin investorlar pullarının təxminən dörddə birini itiriblər. Halbuki eyni müddət ərzində fondun bir səhmə düşən xalis aktiv dəyəri 27% artıb. Üstəlik, investorlar fonda illik 2,5% idarəetmə haqqı ödəyirlər. Ümumi illik xərclər isə təxminən 4%-ə çatır. Daha bir problem odur ki, fondun özəl şirkətlərdəki payları bazar qiyməti ilə deyil, təxminlər əsasında qiymətləndirilir. Fondun öz xəbərdarlığında da RoboStrategy-yə yatırımın spekulyativ olduğu və investorun bütün sərmayəsini itirə biləcəyi qeyd olunur.

Bu vəziyyətin artıq bir nümunəsi var

İnvestorların fondun aktiv dəyərindən yüksək qiymət ödəməsi və sonradan ciddi itki ilə üzləşməsi yeni hadisə deyil. Məsələn, özəl şirkətlər — o cümlədən SpaceX və OpenAI — paylarına sahib olan Destiny Tech100 fondu 2024-cü ildə Nyu-York Birjasında listinqdən sonra cəmi iki həftə ərzində aktiv dəyərinə nisbətən təxminən 2000% mükafatla ticarət olunub.

Fondun səhmləri həmin il aprelin 8-də 99,79 dollar olub. Cəmi dörd gün sonra, aprelin 12-də qiymət 29 dollara düşüb. Bu, təxminən 71%-lik itki deməkdir. Kouzvort investorları xəbərdar edir ki, hər bir investor ödədiyi pul müqabilində nə əldə etdiyini və aktivlərin real dəyərindən artıq qiymət ödəyib-ödəmədiyini bilməlidir.

Robototexnika ETF-ləri

Birja investisiya fondları — ETF-lər — adətən xalis aktiv dəyərinə daha yaxın qiymətlərlə ticarət olunur. Lakin onların əksəriyyətinin portfelində birjada artıq listinq olunmuş şirkətlər yer alır. Məsələn, Roundhill-in humanoid robototexnika ETF-ində iyunun sonunda ən böyük paylara sahib şirkətlər arasında Tesla, Çinin robot istehsalçısı UBTech və Hyundai yer alıb.

Ekspertlərin fikrincə, bazarda xalis aktiv dəyərinə yaxın qiymətlərlə ticarət olunan bir neçə robototexnika ETF-i var. Buna görə investor ilk qarşısına çıxan variantı seçmək məcburiyyətində deyil.

Robot şirkəti birjaya çıxsa belə, investisiya etmək asan deyil

Hətta robot istehsalçısı birjaya çıxdıqda belə, həmin şirkətin səhmləri bütün investorlar üçün əlçatan olmaya bilər. Məsələn, Çinin Unitree şirkətinin səhmləri avqust ayında Şanxayın texnologiya şirkətlərinə yönəlmiş STAR Marketində ilk ticarət günündə 460% bahalaşıb. Lakin xarici investorların yeni listinq olunmuş səhmləri almaq üçün adətən xüsusi lisenziyaya ehtiyacı var.

Beləliklə, robototexnika sektorunun aparıcı şirkətlərinin daha çox hissəsi birjaya çıxana qədər bu sahəyə birbaşa yatırım etmək istəyən investor bunun üçün hansısa formada əlavə qiymət ödəməli olacaq. Bu, avtomobil istehsalçısı, sənaye konqlomeratı və ya özəl robototexnika şirkətlərinə çıxış verən fondun səhmlərinə yüksək mükafat ödəməklə baş verə bilər.

Robototexnika sürətlə böyüyür, lakin adi investor üçün əsas problem artıq “robotlara necə yatırım etmək?” deyil, “robototexnika bumuna hansı qiymətə qoşulmaq?” sualıdır.