ABŞ 1 sentdən imtina edir: Azərbaycanda 1 qəpiyin hazırlanması öz dəyərindən neçə dəfə bahadır?

ABŞ-da 230 ildən artıq tarixə malik 1 sentlik sikkənin istehsalına son qoyulması gündəmdədir. Səbəb sadədir: dövlət bu sikkəni nominal dəyərindən dəfələrlə baha istehsal edir. Azərbaycanda da vəziyyət çox oxşardır. 1 qəpiklik sikkənin yalnız idxal gömrük dəyəri belə onun nominalından dəfələrlə yüksəkdir.

ABŞ-da bir qəpiklik sikkənin – “penny”nin – taleyi artıq iqtisadi məsələyə çevrilib. ABŞ Konqresi 1 sentlik sikkənin istehsalının dayandırılmasını nəzərdə tutan qanun layihəsini qəbul edib və sənəd prezident Donald Trampın təsdiqinə göndərilib. ABŞ zərbxanası dövriyyə üçün 1 sentlik sikkələrin istehsalını hələ 2025-ci ilin noyabrında dayandırmışdı. Məsələnin əsas səbəbi isə həmin xırda pulun özündən baha başa gəlməsidir.

BloombergHT-nin ABŞ zərbxanasına istinadən yaydığı məlumata görə, 1 sentlik sikkənin istehsal xərci son 10 ildə 1,42 sentdən 3,69 sentə yüksəlib. Beləliklə, dövlət 1 sent nominalında pul istehsal etmək üçün 3,69 sent xərcləyir. Sikkənin istehsalının dayandırılması nəticəsində ABŞ hökumətinin ildə təxminən 56 milyon dollar qənaət edəcəyi gözlənilir.

Azərbaycanda 1 qəpiyin vəziyyəti necədir?

Azərbaycan Mərkəzi Bankının məlumatına görə, 1 qəpiklik sikkənin çəkisi 2,8 qramdır və o, mis örtüklü poladdan hazırlanır. Mərkəzi Bank 2024-cü ilin mayından yenilənmiş dizaynlı 1 qəpikləri də dövriyyəyə buraxıb. Burada maraqlı məqam sikkənin nominal dəyəri ilə onun istehsal və tədarük xərcləri arasındakı fərqdir.

İqtisadçı Natiq Cəfərli 2023-cü ilin yanvar-noyabr ayları üzrə Azərbaycana gətirilən sikkələrlə bağlı gömrük statistikasını təhlil edərək hesablamışdı ki, Almaniyadan gətirilən sikkələrin 1 qramının orta gömrük dəyəri təxminən 10 qəpik, Türkiyədən gətirilənlərin isə 12 qəpik olub. Bu hesablamanı yalnız 1 qəpiklik sikkənin rəsmi çəkisinə tətbiq etdikdə mənzərə belə görünür:

Yəni Cəfərlinin istifadə etdiyi həmin gömrük məlumatlarını 1 qəpiklik sikkənin 2,8 qramlıq çəkisinə tətbiq etsək, sikkənin yalnız gömrük dəyəri üzrə hesablanan məbləğ təxminən 28–33,6 qəpik aralığına çıxır.

Bir qəpiyin və ya bir sentin maya dəyərini hesablamaq üçün yalnız onun hazırlandığı metalın qiymətinə baxmaq kifayət deyil.

Bu xərclər xüsusilə aşağı nominalı sikkələrdə paradoks yaradır: pulun nominalı kiçildikcə, onun istehsal və dövriyyə xərclərinin nominala nisbəti böyüyür.

ABŞ-da 3,69 sent, Azərbaycanda isə 1 qəpik üçün 28–34 qəpik?

İlk baxışdan iki rəqəmi birbaşa müqayisə etmək çox cəlbedicidir. Amma burada ehtiyatlı olmaq lazımdır.

ABŞ üzrə 3,69 sent rəqəmi ABŞ zərbxanasının 1 sentlik sikkənin istehsal xərcidir. Azərbaycan üzrə 28–33,6 qəpik isə Cəfərlinin təhlil etdiyi idxal statistikasından 1 qəpiyin çəkisinə əsasən çıxarılan hesablamadır. Bunlar eyni metodologiya ilə hesablanmış göstəricilər deyil. Ona görə “Azərbaycanda 1 qəpik ABŞ-dakı 1 sentdən 10 dəfə bahadır” demək düzgün olmaz. Amma iqtisadi paradoks eynidir.

Kiçik pul, böyük xərc

Məsələnin digər tərəfi isə dövriyyədə belə sikkələrə real ehtiyacın nə qədər olmasıdır. Azərbaycan Mərkəzi Bankı hazırda 1, 3, 5, 10, 20 və 50 qəpik olmaqla altı metal pul nominalını dövriyyədə saxlayır. Qanunvericiliyə əsasən, Mərkəzi Bankın dövriyyəyə buraxdığı metal pullar bütün ölkə ərazisində nominal dəyəri ilə ödənişlər zamanı qəbul edilməlidir.

Mərkəzi Bank aşağı nominallı sikkələrə tələbin mövcudluğunu pərakəndə ticarətdə qiymətlərin qəpiklərlə formalaşması və digər amillərlə izah edir. Digər tərəfdən, nağdsız ödənişlərin genişlənməsi ən aşağı nominallı sikkələrin iqtisadi rolunu ayrıca müzakirə mövzusuna çevirir.

ABŞ nümunəsi Azərbaycanda da sual yaradır

ABŞ-da məsələ artıq konkret maliyyə hesablamasına çevrilib: dövlət 1 sentlik sikkəni 3,69 sentə istehsal edir, halbuki onun nominalı 1 sentdir. Bu səbəbdən Vaşinqton istehsalı dayandıraraq ildə təxminən 56 milyon dollar qənaət etməyi gözləyir.

Azərbaycanda isə Natiq Cəfərlinin 2023-cü ilin idxal statistikasına əsaslanan hesablamaları göstərir ki, 1 qəpiklik sikkənin 2,8 qramlıq çəkisini həmin dövrün idxal qiymətləri ilə hesablasaq, yalnız gömrük dəyəri təxminən 28–34 qəpik aralığına düşür. Bu isə nominal ilə sikkənin fiziki dəyəri arasında çox böyük fərq yaradır.

ABŞ-ın “penny” qərarı isə göstərir ki, dünyada artıq bu sual sadəcə xırda pul məsələsi kimi deyil, dövlət maliyyəsinin səmərəliliyi məsələsi kimi müzakirə olunur.