Kredit qaydaları dəyişir: Zaminlər və nisyə satış edən sahibkarlar nəyi bilməlidir?

Bank müştərisinin rəsmi gəliri varsa, onun nə qədər qazandığını alqoritmlə təxmin etmək olmaz. İstehlak kreditinə zamin duran şəxsin borc yükü isə gəlirinin 70%-ni keçməməlidir. Azərbaycan Mərkəzi Bankının yeni qərarı kredit risklərinin qiymətləndirilməsində üç mühüm dəyişikliyi nəzərdə tutur.

Bankdan kredit almaq istəyən şəxs üçün yalnız gəlirinin olması kifayət etmir. Bank həmin gəlirin nə dərəcədə etibarlı olduğunu, müştərinin mövcud borclarını və yeni öhdəliyi ödəmək imkanını da qiymətləndirməlidir. Eyni zamanda, nisyə satışla məşğul olan sahibkarların təqdim etdiyi məlumatların düzgünlüyü də kredit riskinin hesablanmasında əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycan Mərkəzi Bankı (AMB) kredit risklərinin idarə olunması ilə bağlı üç normativ sənədə dəyişiklik edib. Yeni tələblər nisyə satış portfelinin məlumatlarının yoxlanılmasını, istehlak kreditlərində zaminin borc yükünü və borcalanın gəlirinin müəyyənləşdirilməsi üsulunu əhatə edir. Qərar imzalandığı tarixdən bir ay sonra qüvvəyə minəcək.

Dəyişikliklərin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, banklar kredit verərkən yalnız öz daxili modellərinin nəticələrinə arxalanmamalı, mövcud məlumatların etibarlılığını və borcalanın real ödəmə qabiliyyətini daha dəqiq nəzərə almalıdırlar.

1. Nisyə satışla məşğul olan sahibkarların məlumatları yoxlanacaq

Yeni qaydalardan biri nisyə mal satan şirkətlərə və hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyəti göstərən fiziki şəxslərə verilən kreditlərə aiddir.

Tutaq ki, bir şirkət məişət texnikasını, mebeli və ya digər malları hissə-hissə ödənişlə satır. Şirkət bu satışlardan gələcək ödənişlər əldə etməyi gözləyir və fəaliyyətini genişləndirmək üçün bankdan kredit götürür.

Belə vəziyyətdə bank üçün vacib sual yaranır: şirkətin təqdim etdiyi nisyə satış portfeli barədə məlumatlar nə dərəcədə doğrudur?

Yeni tələbə əsasən, bank sahibkarın nisyə satış portfelinin ümumi həcmi və alıcılarının sayı barədə ona təqdim etdiyi məlumatları kredit bürosuna verilən müvafiq məlumatlarla müqayisə etməlidir. Hər hansı göstərici üzrə uyğunluq 90%-dən aşağı olarsa, həmin aktiv qeyri-qənaətbəxş hesab ediləcək.

Bu, bankın həmin kreditə yanaşmasına təsir edə bilər. Çünki aktivin qeyri-qənaətbəxş təsnifləşdirilməsi kredit riski və mümkün zərərlər üçün yaradılmalı ehtiyatlar baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Burada əsas məsələ nisyə satışın özünün riskli elan edilməsi deyil, təqdim olunan məlumatların etibarlılığının yoxlanılmasıdır.

Bu yanaşma kredit verən bankla borcalan sahibkar arasında informasiya fərqini azaltmağa yönəlib. Sahibkar öz satış portfelini bankdan daha yaxşı tanıya bilər. Məlumatlar müxtəlif mənbələrdə fərqləndikdə isə bankın həmin portfelin gələcək pul axınlarını və kreditin qaytarılma imkanını düzgün qiymətləndirməsi çətinləşir.

2. Kreditə zamin duran şəxsin borc yükü 70%-i keçməməlidir

İkinci dəyişiklik istehlak kreditləri üzrə zaminlərə aiddir. AMB-nin qərarına əsasən, istehlak krediti üzrə təminat qismində zaminlik çıxış etdikdə zaminin borcun gəlirlərə nisbəti (BGN) əmsalı 70%-dən artıq olmamalıdır.

BGN əmsalı şəxsin aylıq borc ödənişlərinin onun gəlirlərinə nisbətini göstərir. Bu göstərici bank üçün vacibdir: gəlirin böyük hissəsi artıq borcların ödənilməsinə gedirsə, yeni öhdəliyin yerinə yetirilməsi çətinləşə bilər.

Məsələn, zaminin aylıq gəliri 2 000 manatdırsa, 70%-lik hədd onun aylıq borc yükünün 1 400 manatdan çox olmaması deməkdir.

Bu nümunələrdə məbləğlər yalnız həddin necə hesablandığını göstərir. Faktiki qiymətləndirmədə gəlir və borc yükü qüvvədə olan qaydalara uyğun müəyyən edilməlidir.

Bu məhdudiyyət zaminin borcalanın kreditinə görə avtomatik olaraq həmin məbləğdə borc ödəyəcəyi demək deyil. Zaminlik öhdəliyi ilə BGN əmsalı ayrı anlayışlardır. Yeni tələb zaminin maliyyə vəziyyətinin kredit təminatı kimi qiymətləndirilməsinə aiddir.

Dəyişikliyin məqsədi zaminin üzərində onsuz da yüksək borc yükü olduğu halda onun əlavə öhdəliyə təminat verməsi ilə bağlı riskləri məhdudlaşdırmaqdır.

3. Rəsmi gəlir varsa, bank onu davranış modeli ilə əvəz edə bilməyəcək

Ən diqqətçəkən dəyişikliklərdən biri borcalanın gəlirinin hesablanması ilə bağlıdır. Banklar kredit müraciətini qiymətləndirərkən davranış modellərindən istifadə edə bilirlər. Bu modellər müştərinin hesab dövriyyəsi, xərcləri və digər məlumatları əsasında onun ehtimal olunan gəlirini müəyyənləşdirməyə kömək edir. Lakin modelin hesabladığı gəlir faktiki və sənədlə təsdiqlənən gəlirlə eyni deyil.

Yeni qərara əsasən, borcalanın gəliri müvafiq sənədlərlə və ya dövlət informasiya ehtiyatları və sistemlərindən əldə olunan məlumatlarla müəyyən edilə bilirsə, həmin şəxs üçün davranış modeli əsasında proqnozlaşdırılmış gəlirdən istifadə edilməsinə yol verilmir.

Gəliri təsdiqləyən sənədlərə, məsələn, əməkhaqqı barədə iş yerindən arayış, pensiya və müavinət ödənişləri haqqında məlumat, təhsil müəssisəsinin təqaüd arayışı və bank depozitləri üzrə faiz gəlirlərini təsdiq edən arayış daxil ola bilər.

Bu qaydanın məntiqi aydındır: real gəliri müəyyən etmək mümkündürsə, onu modelin təxmin etdiyi rəqəmlə əvəz etmək olmaz.

Məsələn, şəxsin aylıq əməkhaqqı rəsmi məlumatlarda 1 200 manat göstərilirsə, bank həmin şəxs üçün davranış modeli əsasında 1 800 manat gəlir proqnozlaşdıraraq kredit qabiliyyətini bu yüksək məbləğ üzərindən qiymətləndirə bilməyəcək.

Bu, şərti nümunədir. Əsas prinsip gəlirin konkret məbləği deyil, sənədlə və ya dövlət məlumatları ilə müəyyən edilə bildiyi halda proqnozlaşdırılmış gəlirin əvəzedici kimi istifadə edilməməsidir. Qayda həmin bənd qüvvəyə mindikdən sonra yaranan kredit tələblərinə şamil ediləcək.

Bu dəyişikliklər kredit almağı çətinləşdirəcəkmi?

Dəyişikliklərin bütün müştərilərin kredit əldə etməsini çətinləşdirəcəyini söyləmək üçün əsas yoxdur. Tələblər ilk növbədə bankların risk qiymətləndirməsi mexanizmlərini əhatə edir.

Bununla belə, müəyyən qruplar üçün təsir mümkündür.

Rəsmi gəliri olan şəxslər: gəlirin hesablanmasında sənədləşdirilmiş məlumatlara üstünlük veriləcək. Modelin daha yüksək gəlir proqnozlaşdırması artıq əsas götürülə bilməyəcək.

Zaminlər: borc yükü gəlirlərinə nisbətən yüksək olan şəxslərin istehlak krediti üzrə zamin kimi qəbul edilməsi məhdudlaşa bilər.

Nisyə satışla məşğul olan sahibkarlar: bank və kredit bürosuna təqdim edilən məlumatların uyğunluğu kredit riskinin qiymətləndirilməsində daha böyük əhəmiyyət daşıyacaq.

Bununla belə, qərarda kredit faizlərinin artırılması və ya bütün müştərilər üçün kredit limitlərinin azaldılması barədə birbaşa tələb yoxdur. Bu nəticələrin yaranıb-yaranmayacağı bankların risk siyasətindən, müştərilərin maliyyə vəziyyətindən və bazardakı rəqabətdən asılı olacaq.

Banklar üçün əsas məsələ – gəlirin deyil, riskin düzgün ölçülməsidir

Kredit bazarında riskin yanlış qiymətləndirilməsi iki istiqamətdə problem yarada bilər. Bank borcalanın gəlirini olduğundan yüksək hesablayarsa, kreditin qaytarılmaması ehtimalını düzgün qiymətləndirməyə bilər. Əksinə, real gəlir və ödəmə qabiliyyəti nəzərə alınmadan həddindən artıq ehtiyatlı yanaşma kreditə çıxışı məhdudlaşdıra bilər.

AMB-nin yeni tələbləri bu tarazlığın daha etibarlı məlumatlar əsasında qurulmasına yönəlib. Nisyə satış portfelinin yoxlanılması biznes kreditləri üzrə məlumat riskini, zaminin borc yükünə limit qoyulması istehlak kreditlərinin təminatını, gəlirin sənədlə təsdiqlənməsi tələbi isə borcalanın ödəmə qabiliyyətinin hesablanmasını əhatə edir.

Qərarın əsas mesajı budur ki, kreditin verilməsi zamanı təkcə gəlirin mövcudluğu deyil, onun necə təsdiqlənməsi və borcun hansı real maliyyə imkanları hesabına qaytarılacağı da vacibdir.

Yeni qərar bir ay sonra qüvvəyə minəcək. Bundan sonra əsas diqqət bankların bu tələbləri kredit qiymətləndirmə sistemlərinə necə tətbiq edəcəyinə və bunun kredit portfelinin keyfiyyətində hansı nəticələri verəcəyinə yönələcək.