Azərbaycandakı İran bankı pulunu qiymətli kağızlara qoyub - 3,5 dəfə artım!

“Bank Melli İran”ın Bakı filialı aktivlərini yenidən bölüşdürüb, maliyyə institutlarında saxladığı vəsaitləri kəskin azaldıb və qiymətli kağızlara yatırımlarını artırıb. Eyni zamanda filialın xalis mənfəəti 3,14 milyon manata çatıb, əvvəlki illərdən yığılan zərəri isə azalıb.

Azərbaycan bank sektorunda diqqətçəkən maliyyə dinamikalarından biri “Bank Melli İran”ın Bakı filialının hesabatında görünür. 2026-cı il sentyabrın 30-na filialın aktivləri 114,28 milyon manat təşkil edib. İlin əvvəlindəki göstərici ilə müqayisədə aktivlər azalsa da, onların strukturu əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib: qiymətli kağızlar portfeli 21,69 milyon manatdan 76,03 milyon manata yüksəlib, maliyyə institutlarından alınacaq vəsaitlər isə 55,06 milyon manatdan 417,92 min manata düşüb.

Bu dəyişiklik ilk baxışda vəsaitlərin bir aktiv kateqoriyasından digərinə yönəldilməsi təsiri bağışlayır. Ancaq əsas sual budur: filialın bu qərarı gəlirliliyin artırılmasına nə dərəcədə kömək edib və sanksiyalar şəraitində onun maliyyə dayanıqlılığı üçün hansı nəticələri yarada bilər?

Aktivlər 5% azalıb, amma qiymətli kağızların payı 66%-ə çatıb

Filialın cəmi aktivləri 2025-ci ilin sonundakı 120,29 milyon manatdan 2026-cı il sentyabrın 30-na 114,28 milyon manata düşüb. Azalma 6,01 milyon manat və ya 5% təşkil edib. Lakin ümumi aktivlərdəki bu azalma portfelin daxilində baş verən böyük dəyişiklikləri gizlədir.

Ən diqqətçəkən məqam qiymətli kağızlar portfelinin 3,5 dəfə artmasıdır. 2025-ci ilin sonunda bu aktivlər cəmi aktivlərin təxminən 18%-ni təşkil edirdisə, 2026-cı il sentyabrın sonunda payı 66,5%-ə yüksəlib.

Aktivlərin strukturunda dəyişiklik

Burada diqqət yetirilməli daha bir detal var. Maliyyə institutlarından alınacaq vəsaitlər 54,64 milyon manat azalıb, qiymətli kağızlar portfeli isə 54,34 milyon manat artıb. Bu iki dəyişiklik məbləğ baxımından demək olar ki, üst-üstə düşür.

Bu, vəsaitlərin bir hissəsinin maliyyə institutlarındakı yerləşdirmələrdən qiymətli kağızlara yönəldilməsi ehtimalını gücləndirir.

Sanksiyalar fonunda aktivlərin keyfiyyəti niyə daha vacibdir?

“Bank Melli İran” adi kommersiya bankı kimi qiymətləndirilməməlidir. ABŞ Maliyyə Nazirliyinin Xarici Aktivlərə Nəzarət İdarəsinin (OFAC) sanksiyalar siyahısında bank SDN statusu ilə, bütün dünya üzrə ofislərini əhatə edən qeyd və ikinci dərəcəli sanksiya riski barədə məlumatla göstərilir.

Bu fakt Bakı filialının maliyyə göstəricilərini təhlil edərkən xüsusi diqqət tələb edir. Bununla belə, ABŞ sanksiyalarının mövcudluğu öz-özlüyündə filialın bütün əməliyyatlarının qanunsuz olduğu və ya aktivlərinin hamısının dondurulduğu anlamına gəlmir. Konkret əməliyyatın hüquqi statusu tətbiq olunan sanksiya rejimindən, tərəflərdən, valyutadan və əməliyyatın digər şərtlərindən asılıdır.

Belə şəraitdə əsas suallardan biri budur: qiymətli kağızlar portfelinin nə qədəri rahat pula çevrilə bilən, hüquqi və əməliyyat məhdudiyyətləri az olan aktivlərdən ibarətdir?

Balansda qiymətli kağızların çox olması avtomatik olaraq yüksək likvidlik demək deyil. Onların satıla bilməsi, saxlanıldığı maliyyə infrastrukturu, hesablaşma imkanları və emitent riski ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Digər tərəfdən, nağd pul və müxbir hesablardakı vəsaitlərin 36,10 milyon manatdan 29,37 milyon manata enməsi də diqqətə çarpır. Bu göstərici təxminən 18,6% azalıb.

Öhdəliklər 9,16 milyon manat azalıb: əsas dəyişiklik banklar qarşısındakı borclardadır

Filialın cəmi öhdəlikləri 2025-ci ilin sonundakı 66,94 milyon manatdan 57,78 milyon manata düşüb. Bu, 13,7% azalma deməkdir. Öhdəliklərin aktivlərdən daha sürətlə azalması kapitalın ümumi balansdakı payının yüksəlməsinə şərait yaradıb.

Ən böyük azalma maliyyə institutları qarşısındakı öhdəliklərdə qeydə alınıb. Bu borclar 6,91 milyon manat azalıb. Müştəri hesablarındakı azalma isə 1,45 milyon manat təşkil edib.

Yığılmış zərər 3,15 milyon manat azalıb

Filialın kapitalında da müsbət dinamika görünür. Yığılmış zərər 15,5% azalıb və 20,26 mln manatdan 17,11 mln manata düşüb. Cəmi kapital 5,9% artaraq 53,35 mln manatdan 56,50 mln manata çatıb.

Nizamnamə kapitalı dəyişməyərək 73,61 milyon manat səviyyəsində qalıb. Deməli, təqdim edilən rəqəmlərdə kapitalın artması yeni nizamnamə kapitalı qoyuluşu ilə deyil, əsasən yığılmış zərərin azalması ilə müşayiət olunur.

Filialın kapitalının aktivlərə nisbəti 2025-ci ilin sonunda təxminən 44,4% olduğu halda, sentyabrın sonunda 49,4%-ə yüksəlib. Bu, balans göstəriciləri baxımından müsbət dəyişiklikdir. Ancaq bu nisbəti bankın prudensial kapital adekvatlığı göstəricisi ilə eyniləşdirmək olmaz: həmin göstəricinin hesablanması üçün risklə ölçülmüş aktivlər və digər prudensial məlumatlar lazımdır.

Digər tərəfdən, 17,11 milyon manatlıq yığılmış zərər hələ də qalır. Yəni filial mənfəətli fəaliyyət göstərsə də, əvvəlki dövrlərdən formalaşmış zərər tam bağlanmayıb.

Doqquz ayda 3,14 milyon manat mənfəət: bu gəlir haradan yaranıb?

2026-cı ilin yanvar-sentyabr aylarında filialın maliyyə nəticələri aşağıdakı kimi olub:

Təqdim edilən məlumatlara görə, filialın doqquz aylıq xalis mənfəəti 3,14 milyon manat təşkil edib. Bu, orta hesabla ayda təxminən 349 min manat mənfəət deməkdir.

Xalis faiz gəliri ilə inzibati xərclər arasındakı fərq 2,52 milyon manatdır. Aktivlər üzrə ehtiyat ayırmaları da nəzərə alındıqda, digər gəlir və xərc maddələri yekun nəticənin formalaşmasında rol oynayır.

Digər diqqətçəkən göstərici ehtiyat ayırmalarıdır. 701,17 min manat xərcləmə kreditlər və digər aktivlər üzrə gözlənilən itkilərlə bağlı ola bilər.

Kredit portfeli böyüyür, amma bankın əsas fəaliyyəti kreditləşmə deyil

Müştərilərə verilən kreditlər 2,31 milyon manatdan 2,79 milyon manata yüksəlib. Artım 20,8% təşkil etsə də, kreditlərin cəmi aktivlərdə payı cəmi 2,4%-dir.

Bu, mühüm struktur xüsusiyyətidir: filialın aktivlərinin böyük hissəsi müştərilərə verilən kreditlərdə deyil, qiymətli kağızlarda və pul vəsaitlərində cəmləşib. Beləliklə, filialın maliyyə nəticələrini təhlil edərkən onu əsasən kredit verən bank kimi deyil, aktivlərinin böyük hissəsini maliyyə alətlərində saxlayan bank filialı kimi qiymətləndirmək daha düzgün olar.