Əsas məzmuna keç
Bakı +8°, aydın
--:--:--
Tez-tez axtarılanlarBölmələr
Maliyyə

Dollar alan yoxdur, manatın real dəyəri isə artır: NEM və REM Azərbaycan iqtisadiyyatı haqqında nə deyir?

Dollar alan yoxdur, manatın real dəyəri isə artır: NEM və REM Azərbaycan iqtisadiyyatı haqqında nə deyir?

Manatın nominal effektiv məzənnəsi son bir ildə 3,1% möhkəmlənib. Lakin qeyri-neft sektoru üzrə real effektiv məzənnənin illik müqayisədə 0,2% azalması başqa bir iqtisadi mənzərə ortaya qoyur. Bu fərq manatın möhkəmlənməsinin qeyri-neft ixracatçılarına təsirinin düşündüyümüz qədər birmənalı olmadığını göstərir.

Valyuta bazarında manatın dollara qarşı sabitliyi uzun müddətdir 1,70 manat səviyyəsində qalması iqtisadi müzakirələrin əsas mövzularından biridir. Lakin manatın iqtisadiyyata təsirini yalnız dolların məzənnəsi ilə ölçmək düzgün olmazdı. Çünki Azərbaycan təkcə ABŞ-la deyil, çoxsaylı ölkələrlə ticarət aparır və milli valyutanın rəqabət qabiliyyəti həmin ölkələrin valyutalarına, eləcə də qiymət səviyyələrinə münasibətdə dəyişir.

Mərkəzi Bankın açıqladığı nominal və real effektiv məzənnə göstəriciləri bu baxımdan daha geniş mənzərə yaradır. 2026-cı ilin sentyabrında manatın ümumi nominal effektiv məzənnəsi 105,75 bəndə yüksəlib. Bu, ötən ilin eyni ayındakı 102,58 bəndlə müqayisədə 3,1% artım deməkdir.

Qeyri-neft sektoru üzrə nominal effektiv məzənnə isə 175,29 bənddən 179,30 bəndə yüksələrək 2,3% artıb. Amma real effektiv məzənnəyə baxdıqda fərqli nəticə ortaya çıxır. Ümumi REM illik müqayisədə 1,5% yüksəldiyi halda, qeyri-neft sektoru üzrə REM 0,2% azalıb.

Bu nə deməkdir? Manatın nominal möhkəmlənməsi qeyri-neft sektorunda real bahalaşmaya çevrilməyib və qiymət fərqlərinin təsiri bu artımı kompensasiya edib.

Manatın nominal effektiv məzənnəsi bir ildə 3,1% artıb

Mərkəzi Bankın məlumatlarına əsasən, 2026-cı ilin sentyabrında manatın ümumi nominal effektiv məzənnəsi 105,75 bənd təşkil edib. 2025-ci ilin sentyabrında bu göstərici 102,58 bənd idi.

Beləliklə, bir il ərzində 3,1%-lik möhkəmlənmə qeydə alınıb. Qeyri-neft sektoru üzrə nominal effektiv məzənnədə də oxşar istiqamət müşahidə edilir. 2025-ci ilin sentyabrında 175,29 bənd olan göstərici 2026-cı ilin sentyabrında 179,30 bəndə çatıb. Artım 2,3% təşkil edib.

Göstərici

Sentyabr 2025

Sentyabr 2026

İllik dəyişmə

Ümumi NEM

102,58

105,75

+3,1%

Qeyri-neft NEM

175,29

179,30

+2,3%

Ümumi REM

115,14

116,86

+1,5%

Qeyri-neft REM

112,61

112,36

-0,2%

Burada diqqət edilməli məqam odur ki, nominal effektiv məzənnənin yüksəlməsi manatın ticarət tərəfdaşlarının valyutalarına qarşı ümumilikdə möhkəmlənməsini ifadə edir. Bu, dolların manat qarşısında ucuzlaşması demək deyil. Çünki söhbət yalnız bir valyutadan deyil, ticarət tərəfdaşlarının valyutalarından formalaşan səbətdən gedir.

Əsas sual: manatın real bahalaşması qeyri-neft ixracına necə təsir edir?

İqtisadiyyat üçün daha vacib göstəricilərdən biri real effektiv məzənnədir. Çünki bu indeks nominal məzənnə ilə yanaşı, ölkələr arasındakı inflyasiya və qiymət fərqlərini də nəzərə alır.

Sadə dillə desək, manat nominal olaraq möhkəmlənə bilər, lakin Azərbaycanda qiymətlər ticarət tərəfdaşlarına nisbətən daha yavaş artırsa, bu möhkəmlənmənin real təsiri zəifləyə bilər.

2026-cı ilin sentyabrında ümumi real effektiv məzənnə 116,86 bənd təşkil edib. Ötən ilin eyni ayında bu göstərici 115,14 bənd olub. Beləliklə, 1,5%-lik artım qeydə alınıb.

Qeyri-neft sektoru üzrə isə mənzərə fərqlidir. 2025-ci ilin sentyabrında 112,61 bənd olan real effektiv məzənnə 2026-cı ilin sentyabrında 112,36 bəndə düşüb. Bu, 0,2%-lik azalma deməkdir.

Bu onu göstərir ki, ümumi nominal effektiv məzənnə 3,1% yüksəldiyi halda, qeyri-neft sektoru üzrə real effektiv məzənnə illik müqayisədə demək olar ki, dəyişməyib.

Bu göstərici qeyri-neft ixracatçıları üçün müəyyən mənada müsbət siqnal sayıla bilər. Çünki real effektiv məzənnənin artmaması yerli məhsulların qiymət rəqabətliliyinə əlavə təzyiqin məhdud olduğunu göstərir.

Amma bu, qeyri-neft ixracının avtomatik artacağı anlamına gəlmir. İxracın nəticələri məhsulun maya dəyəri, məhsuldarlıq, logistika, xarici bazarlardakı tələb və rəqiblərin qiymətləri kimi amillərdən də asılıdır.

2024-cü ilin sonunda göstəricilər daha yüksək idi

Məzənnə göstəricilərinin uzunmüddətli dinamikası da maraqlı nəticələr ortaya qoyur.

2024-cü ilin dekabrında ümumi nominal effektiv məzənnə 109,15 bənd, qeyri-neft sektoru üzrə isə 183,67 bənd təşkil edirdi. 2026-cı ilin sentyabrında bu göstəricilər müvafiq olaraq 105,75 və 179,30 bəndə düşüb.

Real effektiv məzənnədə də oxşar mənzərə müşahidə olunur.

Göstərici

Dekabr 2024

Sentyabr 2026

Dəyişmə

Ümumi NEM

109,15

105,75

-3,1%

Qeyri-neft NEM

183,67

179,30

-2,4%

Ümumi REM

125,14

116,86

-6,6%

Qeyri-neft REM

121,55

112,36

-7,6%

Bu müqayisə göstərir ki, 2024-cü ilin sonundakı səviyyələrlə müqayisədə manatın həm nominal, həm də real effektiv məzənnəsi aşağı düşüb.

Xüsusilə qeyri-neft sektoru üzrə real effektiv məzənnənin 7,6% azalması diqqət çəkir. Başqa sözlə, son dövrdə qeyri-neft sektorunun real effektiv məzənnəsi 2024-cü ilin sonundakı səviyyədən xeyli aşağıdır.

Bu, ixrac rəqabətliliyi baxımından müəyyən üstünlük yarada bilən dəyişiklikdir. Bununla belə, real effektiv məzənnənin azalmasını ixracın rəqabət qabiliyyətinin eyni faizlə yüksəlməsi kimi qəbul etmək olmaz.

Manatın məzənnəsi ixracatçının qazancını müəyyən edirmi?

Manatın effektiv məzənnəsinin dəyişməsi xüsusilə qeyri-neft ixracatçıları üçün əhəmiyyətlidir. Çünki yerli istehsalçı məhsulunu xarici bazarda satarkən həm valyuta gəlirlərini, həm də daxili xərclərini nəzərə alır.

Məsələn, Azərbaycan şirkəti məhsulunu xaricə dollarla satırsa, onun manatla ifadə olunan gəliri valyuta məzənnəsindən asılıdır. Eyni zamanda istehsal üçün idxal etdiyi xammal, avadanlıq və komponentlərin qiyməti də valyuta dəyişikliklərindən təsirlənir.

Manatın möhkəmlənməsi idxal olunan xammal və avadanlıqları manat ifadəsində ucuzlaşdıra bilər. Bu, idxaldan asılı istehsalçılar üçün üstünlükdür.

Digər tərəfdən, xarici valyutada əldə olunan gəlirlərin manatla ifadəsi azalarsa, ixracatçının gəlirliliyi üzərində təzyiq yarana bilər.

Deməli, manatın möhkəmlənməsi bütün ixracatçılar üçün eyni nəticə doğurmur. İdxal komponentlərinin payı yüksək olan müəssisə ilə əsasən yerli xammaldan istifadə edən müəssisənin maliyyə nəticələri fərqli ola bilər. Məhz buna görə də real effektiv məzənnənin dinamikasını qeyri-neft sektorunun ixrac göstəriciləri və istehsal xərcləri ilə birlikdə təhlil etmək lazımdır.

2026-cı ildə məzənnə hansı istiqamətdə hərəkət edib?

2026-cı ilin ilk doqquz ayının göstəriciləri manatın effektiv məzənnəsində müəyyən dalğalanmaların olduğunu göstərir. İlin əvvəlində ümumi nominal effektiv məzənnə 102,36 bənd təşkil etdiyi halda, sentyabrda 105,75 bəndə yüksəlib. Bu müddətdə artım 3,3% olub.

Qeyri-neft sektoru üzrə nominal effektiv məzənnə də 173,93 bənddən 179,30 bəndə yüksələrək 3,1% artıb. Lakin real effektiv məzənnədə artım daha məhdud olub. Ümumi REM ilin əvvəlindəki 116,75 bənddən sentyabrda 116,86 bəndə yüksəlib. Artım cəmi 0,1% təşkil edib.

Qeyri-neft sektoru üzrə REM isə 112,32 bənddən 112,36 bəndə yüksəlib. Bu, faktiki olaraq sabit dinamika deməkdir.

2026-cı ilin may ayında qeyri-neft sektoru üzrə real effektiv məzənnə 109,27 bəndə qədər geriləmişdi. Sentyabrda isə 112,36 bəndə yüksəlib. Beləliklə, ilin ilk yarısında müşahidə edilən zəifləmədən sonra göstəricidə bərpa prosesi baş verib.

İxrac rəqabətliliyi üçün yalnız məzənnə kifayət deyil

Mərkəzi Bankın sentyabr göstəriciləri manatın nominal effektiv məzənnəsinin möhkəmləndiyini, lakin qeyri-neft sektoru üzrə real effektiv məzənnənin illik müqayisədə demək olar ki, dəyişmədiyini göstərir.

Bu, Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün mühüm məqamdır. Çünki qeyri-neft ixracının artırılması yalnız istehsal həcmlərinin genişləndirilməsindən deyil, yerli məhsulların xarici bazarlarda rəqabət qabiliyyətindən də asılıdır.

Manatın möhkəmlənməsi idxal xərclərini azalda bilər, lakin ixracatçının xarici valyutada əldə etdiyi gəlirlərin manat ekvivalentinə təsir göstərə bilər. Digər tərəfdən, real effektiv məzənnənin sabit qalması qeyri-neft sektorunda qiymət rəqabətliliyi baxımından əlavə təzyiqin məhdud olduğunu göstərir.

İqtisadi siyasət baxımından əsas məsələ məzənnə sabitliyi ilə ixrac rəqabətliliyi arasında tarazlığın qorunmasıdır. Bunun üçün məhsuldarlığın yüksəldilməsi, istehsal xərclərinin azaldılması, logistikanın inkişafı və yerli məhsulların xarici bazarlara çıxış imkanlarının genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Çünki uzunmüddətli perspektivdə qeyri-neft ixracatçısının uğurunu yalnız manatın hansı səviyyədə olması deyil, məhsulun nə qədər rəqabətli olması müəyyən edəcək.

ENA.az TelegramdaHər gün yeniliklərdən xəbərdar olmaq üçün bizi sosial şəbəkələrdə izləyin!Bizi izlə