Beyin yeni məlumatı köhnə xatirələrə necə əlavə edir? - YENİ ARAŞDIRMA
İspaniyanın üç elmi müəssisəsinin birgə apardığı araşdırma beynin yeni məlumatları yaddaşa daxil edərkən əvvəlki xatirələri necə qoruduğunu ortaya çıxarıb. Alimlər müəyyən ediblər ki, hipokampdakı xüsusi neyronlar yeni təcrübələrin yaddaşa əlavə olunmasına kömək etməklə yanaşı, mövcud xatirələrin də qorunmasında mühüm rol oynayır.
Təsəvvür edin ki, yaşadığınız ərazidə bir bina tikilir. Beyniniz həmin tikinti ilə bağlı ən azı üç mühüm mərhələni yadda saxlaya bilər: binanın əvvəlki vəziyyətini, tikinti prosesini və işlər başa çatdıqdan sonra yaranan son vəziyyəti.
Bəs beynimiz bütün bu məlumatları bir-birinə qarışdırmadan necə yadda saxlayır?
İspaniyanın Nevrologiya İnstitutu hesab edir ki, yeni araşdırma bu mexanizmin necə işlədiyini izah etməyə kömək edir. CSIC və Migel Ernandes Universitetinin tərkibində fəaliyyət göstərən institutun araşdırması PLOS Biology jurnalında dərc olunub.
Beynin yaddaş mərkəzində nə baş verir?
Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu prosesdə beynin yaddaşın formalaşmasında mühüm rol oynayan hissəsi — hipokamp iştirak edir. Daha konkret desək, söhbət hipokampın dişli girus (dentate gyrus) adlanan hissəsindən gedir. Burada müəyyən tip neyronlar digər hüceyrələrin fəaliyyətini zəiflədərək yeni təcrübələrin yaddaşa daxil edilməsinə kömək edir. Alimlər bu mexanizmi yoxlamaq üçün siçanlar üzərində təcrübə aparıblar. Onlar həmin neyronların yaratdığı tormozlayıcı fəaliyyəti artırıb və azaldıblar. Nəticədə maraqlı mənzərə ortaya çıxıb. Tormozlayıcı fəaliyyət adi səviyyədən aşağı salındıqda siçanların davranışı daha yaxşı yaddaşdan istifadə və hadisələri daha detallı xatırlama ilə uyğun gəlib.
Tədqiqatın həmmüəllifi Enkarni Markosun sözlərinə görə, bu nəticə yaddaşın formalaşmasında tormozlayıcı mexanizmlərin mühüm rol oynadığını göstərir.
Daha az tormozlama həmişə daha yaxşı yaddaş demək deyil
Lakin araşdırmanın ən maraqlı nəticələrindən biri budur ki, neyron fəaliyyətinin tormozlanmasını nə qədər azaltsaq, yaddaş bir o qədər yaxşı olacaq kimi sadə qayda yoxdur. Alimlərin hazırladığı kompüter modeli göstərib ki, məlumatın həcmi az olduqda tormozlayıcı fəaliyyətin azalması yaddaşa müsbət təsir göstərə bilər. Amma məlumatın həcmi kəskin artdıqda vəziyyət dəyişir. Başqa sözlə, beynin yaddaşı idarə etməsi üçün bütün hallarda eyni mexanizmdən istifadə olunmur. Beyin daxil olan məlumatın miqdarına və əhəmiyyətinə uyğun olaraq öz iş rejimini dəyişə bilir.
Beyin hansı xatirəni qoruyacağını necə “seçir”?
Araşdırma göstərir ki, hipokampın dişli girusu yaddaşın növündən asılı olaraq iki fərqli funksiyanı yerinə yetirməsi mümkündür. Bir tərəfdən, o, yeni məlumatların yaddaşa daxil edilməsini asanlaşdıra bilər. Digər tərəfdən isə mövcud xatirəni yeni məlumatların təsirindən qoruyaraq onu daha sabit saxlaya bilər. Burada əsas amil hadisənin kontekstdəki əhəmiyyəti və konkret tapşırığın tələbləridir. Başqa sözlə, beynimiz hər yeni məlumatı əvvəlki yaddaşın üzərinə mexaniki şəkildə yazmır. O, mövcud məlumatla yeni məlumat arasında müəyyən balans yaradır.
Yaddaş niyə yeni məlumatla daim dəyişir?
Uzun müddət hesab olunurdu ki, yaddaş bir dəfə formalaşdıqdan sonra beyində sabit şəkildə qalır. Lakin son illərdə aparılan araşdırmalar göstərir ki, yaddaş daha çevik sistemdir. İnsan yeni məlumat əldə etdikcə əvvəlki xatirələr yenilənə, zənginləşə və müəyyən hallarda dəyişə bilər. Məsələn, uşaqlıqdan xatırladığınız bir hadisə barədə illər sonra yeni məlumat əldə etdikdə həmin hadisə ilə bağlı yaddaşınız da dəyişə bilər.
Bu baxımdan yeni araşdırma beynin sabitlik və çeviklik arasında necə balans yaratdığını anlamağa kömək edir. Tədqiqatın müəlliflərindən Enkarni Markosun fikrincə, əldə olunan nəticələr beynin tormozlayıcı mexanizmlərdən istifadə etməklə öz fəaliyyət rejimini dinamik şəkildə dəyişdirdiyini göstərir.
Bu kəşf nə üçün əhəmiyyətlidir?
Alimlərin fikrincə, yaddaşın necə yeniləndiyini başa düşmək təkcə fundamental nevrologiya üçün deyil, həm də bəzi xəstəliklərin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Çünki yaddaşın yeni məlumatlara uyğunlaşdırılması insanın dəyişən mühitə uyğunlaşması üçün vacibdir. Məsələn, insan əvvəlki təcrübəsinə əsaslanaraq gələcək hadisələri proqnozlaşdırır və qərarlar qəbul edir. Bunun üçün beynin həm keçmiş məlumatı qoruması, həm də yeni məlumatı nəzərə alması lazımdır. Bu mexanizmin pozulması isə bəzi hallarda yaddaşla bağlı problemlərə və digər nevroloji proseslərə təsir göstərə bilər.
Beləliklə, araşdırmanın əsas nəticəsi budur: beyin keçmişi silib yenisini yazmır. O, mövcud xatirələri qoruyaraq yeni məlumatları həmin yaddaş sisteminə uyğunlaşdırır. Və görünür, bu prosesdə hipokampın kiçik bir hissəsi - dişli girus - mühüm “tənzimləyici” rol oynayır.
